Turken kunnen nu hun ‘eervolle plicht’ afkopen

Turkse dienstplicht

De populaire uitdrukking ‘iedere Turk wordt geboren als soldaat’ gaat steeds minder op. Wie voor 1994 is geboren, kan de dienstplicht afkopen.

Het afkopen van de dienstplicht kost 15.000 lira (2.600 euro). Furkan Sevinc: „Waar moet ik dat vandaan halen? Ik heb geen rijke familie. Er zit niets anders op dan mijn motorfiets te verkopen.” Foto Joris van Gennip

Furkan Sevinc (29) zou in juli worden opgeroepen voor militaire dienst. Het vooruitzicht vervulde hem met afgrijzen. De discipline en hiërarchie van het leger zijn niets voor hem. En het kost veel tijd. Hij had dienst zo lang mogelijk uitgesteld door geregistreerd te blijven als student. Maar nu hij is afgestudeerd en werkt voor een hulporganisatie in Istanbul, was er geen ontkomen meer aan.

Toen de zomer naderde, werd Sevinc wanhopig. Hij zag maar één oplossing: het land uit. Hij zocht werk in Europa, maar zonder succes. Hij vroeg zijn Franse vriendin om met hem te trouwen, maar dat wilde ze niet. Uiteindelijk schreef hij zich in voor een master aan de Okan Universiteit – vanwege de lage afstudeereisen een populaire manier om dienst uit te stellen. Dat gaf hem enig respijt.

Sevinc had geluk. Twee weken geleden nam het parlement een wetsvoorstel aan dat het mogelijk maakt om militaire dienst af te kopen. Het gaat om een tijdelijk maatregel, die alleen geldt voor mannen die zijn geboren voor 1994. Als ze 15.000 lira (2.600 euro) betalen, hoeven ze niet langer hun volledige dienstplicht te vervullen. In plaats daarvan krijgen ze drie weken elementaire militaire training.

Toch is Sevinc niet onverdeeld blij met de regeling. „Waar moet ik 15.000 lira vandaan halen? Ik heb geen rijke familie. Er zit niets anders op dan mijn motorfiets te verkopen, mijn enige grote aankoop sinds ik een baan heb. Het geeft me een gevoel van vrijheid. Dat raak ik nu kwijt.”

De afkoopregeling is een teken dat de militaire traditie onder druk staat in Turkije. Mannen die ouder zijn dan twintig moeten in principe een half jaar of een jaar het leger in, afhankelijk van hun opleidingsniveau. In Anatolië wordt militaire dienst nog altijd gezien als een eervolle plicht, een soort initiatieritueel waardoor je een echte man wordt.

Veel hoogopgeleide stedelingen zien de dienstplicht als een hinderlijke onderbreking van hun carrière. Sevinc: „Als je niet in dienst bent geweest, kun je geen fatsoenlijke baan vinden. Veel bedrijven nemen je niet aan. Je wordt gedwongen je toekomstplannen uit te stellen. Je kan geen huis kopen of reizen. En als je een baan hebt gevonden, moet je die opzeggen om in dienst te gaan.”

Onder maatschappelijke druk heeft de regering al vier keer eerder een dergelijke regeling getroffen, voor het laatst in 2014. Toen hebben zo’n 200.000 mensen er gebruik van gemaakt. Hierdoor is bij veel dienstplichtigen de indruk ontstaan dat zij uiteindelijk ook gebruik zouden kunnen maken van een afkoopregeling. Zo’n 2,5 miljoen mensen hebben hun militaire dienst uitgesteld.

Lees ook het stuk van correspondent Toon Beemsterboer na de verkiezingsoverwinning van Erdogan: meer dan ooit de republiek van Erdogan

‘Echte man’

De nieuwe regeling kwam er dankzij een intensieve lobby van studenten. Via zelf gemaakte websites en sociale media zetten ze het onderwerp op de agenda. President Erdogan wees het idee aanvankelijk van de hand omdat het „respectloos is voor onze martelaren en veteranen”. Maar tijdens de verkiezingscampagne in juni, onder druk van dienstplichtigen en hun familie, ging hij overstag.

Met zo’n 400.000 militairen heeft Turkije na de VS het grootste leger van de NAVO

De verwachting was dat de nationalistische partij MHP, waarmee Erdogans AKP een alliantie vormt, zou dwarsliggen. De MHP staat van oudsher dicht bij het leger en is voorstander van de dienstplicht. Maar electorale overwegingen wogen zwaarder dan principes. Ook veel jongeren in Anatolië zitten in hun maag met de dienstplicht, aangezien ze niet kunnen trouwen voordat ze die hebben vervuld. Families willen de hand van hun dochter alleen afstaan aan een ‘echte man’.

De afkoopregelingen zijn mogelijk doordat het Turkse leger steeds professioneler wordt – een trend die wereldwijd zichtbaar is. Met zo’n 400.000 militairen heeft Turkije na de VS het grootste leger van de NAVO. De helft daarvan zijn dienstplichtigen. „Sinds begin jaren negentig is het leger zich gaan specialiseren, vooral bij de luchtmacht en de marine. Hierdoor zullen minder dienstplichtigen nodig zijn”, zegt Erdogan Karakus, voorzitter van de Turkse Associatie van Gepensioneerde Officieren. „Nu is het tijd voor de landmacht, de gendarmerie en de kustwacht. Turkije gaat in rap tempo richting een volledig professioneel leger.”

Critici menen dat de afkoopregelingen tevens bedoeld zijn om de staatskas te spekken. „In een kort tijdsbestek zal de schatkist 6 miljard lira aan extra inkomsten krijgen”, zegt Karakus. Hij verwacht dat de regering dit in de toekomst nog drie tot vier keer zal herhalen.

Volgens Karakus gaan de afkoopregelingen in tegen het gelijkheidsprincipe dat is vastgelegd in de grondwet. „Betaalde uitzondering van de dienstplicht creëert diepe wonden in de samenleving aangezien het de kloof tussen arm en rijk vergroot.” Banken lijken heimelijk verheugd te zijn met de afkoopregeling, aangezien honderdduizenden mensen een lening zullen afsluiten. Ze bieden een speciale lening aan om de dienstplicht af te kopen met een rente van 1,6 procent. Die moet binnen een jaar zijn afgelost.

„De regering en de banken hebben het op een akkoordje gegooid”, meent Sevinc. „Een vriend die bij Ziraatbank werkt, vertelde me dat hij al maanden afwist van de regeling. Ze hadden alle tijd om zich voor te bereiden. Maar het publiek wist van niets.”

Heilige plicht

Tegenstanders vinden dat de afkoopregelingen afbreuk doen aan de maatschappelijke rol van het leger. Turkije heeft een sterke militaristische cultuur, getuige de populaire uitdrukking ‘iedere Turk wordt geboren als soldaat’. Het leger is het meest gerespecteerde instituut van het land – een imago dat na de coup wel een deuk heeft opgelopen. Militaire dienst wordt door velen gezien als een eervolle of zelfs heilige plicht.

Militaire dienst is de beste school voor de samenleving

Alican Türk , militair socioloog

Traditioneel begint de overgang naar volwassenheid voor mannen met hun besnijdenis en eindigt die met hun diensttijd. Jonge mannen die in dienst gaan, worden door hun familie feestelijk uitgezwaaid. Het is een vast ingrediënt van Turkse films en soapseries. Jongeren rijden in auto’s toeterend door de straten, Turkse vlaggen uit het raam. Families bouwen een feestje bij het busstation, onder begeleiding van drums en fluit.

„Militaire dienst is zonder twijfel de beste school voor de Turkse samenleving”, zegt Alican Türk, een kolonel buiten dienst en militair socioloog. „Een tiener die in dienst gaat, moet voor het eerst veel dingen zelf doen. Hij leert om vroeg op te staan, zijn bed op te maken, te sporten in de ochtend, zorg te dragen voor zijn persoonlijke hygiëne, zijn wapen te onderhouden. Dus hij leert discipline en verantwoordelijkheid.”

Vader des vaderlands Mustafa Kemal Atatürk, zelf een militair, zag het leger als een belangrijk instrument om het etnisch en religieus diverse land te verenigen. „Dienstplichtigen komen uit alle delen van Turkije en hebben verschillende etnische wortels en religieuze overtuigingen”, zegt Türk. „In het leger leren ze elkaar kennen, en leren ze elkaars achtergrond en geloof te respecteren binnen een seculier kader. Iedereen is er een volwaardig lid van de Turkse natie.”

Daar is wel wat op af te dingen. Diverse Koerden vertelden tegen persbureau AP dat ze in hun diensttijd goed waren behandeld door hun commandanten, maar dat ze wel etnische grappen moesten verdragen die onderdeel waren van het leven op de kazerne. Zo zei een officier tegen Kenan Kizildag: „Jij schiet zo goed, je moet wel een terrorist zijn.” Waarop hij antwoordde: „Als ik een terrorist was, dan zat ik nu in de bergen en niet hier.”

De pro-Koerdische partij HDP pleit voor afschaffing van de dienstplicht voor mensen met gewetensbezwaren. Het recht op dienstweigering wordt door Turkije als één van de weinige landen niet erkend. In 2006 werd het land door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens op de vingers getikt. De zaak draaide om de dienstweigeraar Osman Murat Ulke die vier jaar celstraf had gekregen.

„In Turkije is de dienstplicht niet alleen een kwestie van veiligheid, maar ook een manier om de samenleving te temmen”, meent Ayhan Bilgen, parlementariër van de HDP. „Er zijn tal van voorbeelden geweest van discriminatie tegen mensen met andere overtuigingen of een andere etnische achtergrond. Elke keer als er een afkoopregeling is, voeren we dezelfde discussie. In plaats daarvan moeten we een permanente oplossing vinden.”

    • Toon Beemsterboer