Opinie

    • Folkert Jensma

Rechters moeten zuinig zijn met opzien baren

Uitspraken lezen van het EU-Hof van Justitie vraagt énige discipline. Het arrest van vorige week over Polen had een conclusie van 237 woorden, waarin 18 komma’s en één punt. Bij het lezen hou ik het onderwerp dan als een ballonnetje aan een touwtje vast en laat het dansen boven de bijzinnen, in de hoop dat bij de punt het kwartje vanzelf valt. Als juristen zeggen dat ze ‘de uitspraak bestuderen’, dan doen ze dat.

Dit arrest ging over de vraag of de Poolse regering de rechtspraak aldaar inmiddels zodanig heeft geruïneerd dat andere EU-lidstaten de samenwerking zouden moeten opzeggen. Bij één lidstaat, Ierland, was het wantrouwen jegens Polen namelijk zo gestegen dat het in Luxemburg bindend advies vroeg. Denk aan het gedwongen pensioneren van Poolse rechters, het politiek ingrijpen in de benoeming van rechters, het mogen terugdraaien van vonnissen door extra toegevoegde rechters etc. EU-Hof, zeg het maar: doen ze in Polen nog aan ‘eerlijke processen’ en kunnen we daar arrestanten naar toe sturen? Het antwoord is nu binnen – en dat was weer ‘typisch Luxemburg’. Knap tussen de klippen door, wel duidelijk zeggen waar het op staat en daarna de bal terugspelen naar de lidstaten. En dan hopen dat intussen de politiek z’n werk doet.

In de kern werd het Hof gevraagd of Polen nog wel deugt. Bij een duidelijk nee was er onmiddellijk een Europese crisis ontstaan, terwijl er politiek nog steeds wordt geprobeerd om Polen tot inkeer te brengen. Moet Luxemburg dat belasten met een stevig standpunt? Het is een bekend dilemma in de EU-trias politica: politiek of rechter, wie mag, wie kan en wie durft?

Dat spanningsveld bleek ook in een andere zaak waar diezelfde week met spanning naar werd uitgekeken. Namelijk of mutagenese bij plantenveredeling is toegestaan, een kwestie die bepalend is voor de toekomst van de Europese voedseltechnologie. De Volkskrant opende op 25 juli de voorpagina met de stevige kop ‘De uitspraak die zal veranderen wat u eet’. Gevolgd door: ‘Het oordeel zal ons voedsel voorgoed veranderen’. Even wat collegiaal advies: nooit de huid verkopen voordat de beer is geschoten, zeker niet als het verlossende schot uit Luxemburg moet komen.

Later die dag bleek het Hof de vraag immers te hebben ontweken. De huidige wetgeving over genmanipulatie mag dan verouderd zijn, mutagenese valt er wel gewoon onder. Of zoals de geraadpleegde expert het uitlegde – het Hof had ‘Brussel’ een signaal gegeven dat de ‘wetgever aan zet is’. Onder druk van nieuwe technologie bestaande wetten maar buiten toepassing laten, het Hof had ervoor bedankt.

Zo gaat het vaker, en terecht. Hoogste rechters weten dat ze hun hand niet moeten overspelen. Geen grote maatschappelijke dilemma’s zelf beslissen als de samenleving of de politiek nog niet zover zijn. Dat leidt namelijk tot jarenlange controverse, waarbij zo’n Hof dan zelf een speelbal wordt. Het is achteraf aannemelijk dat het Amerikaanse Supreme Court met het Roe vs. Wade oordeel over abortus in 1973 veel te vroeg was – tot vandaag is er in de VS politieke controverse over. Gezag heeft draagvlak nodig, ook ná de beslissing. Hoogste rechtscolleges weten dat ze zuinig moeten zijn met grenzen verleggen en dus met opzien baren.

Dat betekent dus de verleiding weerstaan om ‘te veranderen wat u eet’, of om stoer Polen als EU-lidstaat te schrappen. Dat is geen gebrek aan moed maar juist een goed gevoel voor staatkundige verhoudingen.

In de Poolse beslissing zegt het Hof dat de rechtbanken in de lidstaten zelf moeten beoordelen of Polen nog in ‘ons rijtje’ past. Maar geeft daarbij wel een lijst met eisen waar de Poolse rechtsstaat aan moet voldoen om vast te kunnen stellen of wederzijds vertrouwen nog past. Maatwerk dus. In Amsterdam is vorige week vooralsnog een doorlevering aan Polen geweigerd. Het recht werkt beter met kleine stapjes.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma
    • Folkert Jensma