Opinie

Slepende gezagscrisis bij brandweer is funest

Wat er ook tot de nalatenschap van de Amsterdamse burgemeester Van der Laan kan worden gerekend, een succesvolle modernisering van het brandweerkorps hoorde er niet bij. Zoveel is wel duidelijk na de reportage in NRC over de verziekte verhoudingen tussen commandant en brandweer in de hoofdstad. Brandweerchef Leen Schaap, de oud-politiecommissaris die door Van der Laan werd aangesteld om schoon schip te maken, is de facto een klokkenluider geworden die tegelijk operationeel eindverantwoordelijk is voor een intern verdeeld bedrijf dat zijn gezag niet erkent, hem belastert en zelfs bedreigt.

Welkom bij een verloederde lokale veiligheidsorganisatie; de macht is er in handen van een deel van het personeel dat sfeer en cultuur bepaalt en andersdenkenden intimideert, tot in het stadhuis aan toe. Daarbij handig gebruik makend van het positieve imago van de brandweerman: moed en opofferingsgezindheid. In de praktijk werd dat echter omgezet in vrijgesteld gedrag, machocultuur en vijandigheid naar ieder die van de norm afweek of als bedreiging werd gezien.

Schaap kan alleen als commandant functioneren omdat hij de steun geniet van de burgemeester en de veiligheidsregio en zit dus in een onhoudbare positie. Feitelijk is er sprake van een gezagscrisis, een permanent gevecht om de macht tussen werkvloer en leiding. De brandveiligheid van iedereen die in Amsterdam woont of verblijft is in handen van een dienst die onder grote interne spanning staat en waar het de vraag is of de leiding wel de leiding heeft. Geen bemoedigend vooruitzicht voor een dienst die blind moet kunnen vertrouwen op functionele hiërarchie bij de dagelijkse inzet en de noodhulp.

Lees het stuk hier: Nieuwe baas Amsterdamse brandweer wilde machocultuur aanpakken. Hij kreeg oorlog

Van der Laan erkende begin 2017 in een brief aan de gemeenteraad dat zijn plannen met de brandweer na zijn aantreden in 2010 mislukt zijn. De ‘transitieovereenkomst’ die hij in 2011 met de toenmalige korpsleiding sloot is bewust niet uitgevoerd, schreef hij. Verzet van de werkvloer, sabotage door de vakbonden, een falende leiding, een dominante mannencultuur en een te beperkte taakopvatting. De aanstelling van Schaap was Van der Laans laatste poging om het tij te keren – of de nieuwe commandant als Don Quichot de geschiedenis ingaat moet nog blijken. De reportage laat een uitzonderlijk taaie bedrijfscultuur zien, gekenmerkt door wetteloosheid, eigenrichting en excessen. Met daartegenover een rechtlijnige korpschef die de confrontatie zo hard aangaat dat eventueel herstel van collegiale verhoudingen moeilijk voorstelbaar is. Ook niet als Schaap morgen de slag zou winnen. Aan de nieuwe burgemeester Halsema, de Veiligheidsregio en de gemeenteraad nu de taak om het brandweerpersoneel weer onder publiek gezag te krijgen en tot veranderingen te dwingen.

De brandweer beperkt zich namelijk ‘al 140 jaar tot het dragen van water naar vuur’, zoals intern het motto luidt. En daarmee veelal ook tot wachten tot het zover is. De kern van het conflict is het 2×24 uurs aanwezigheidsrooster dat van brandweerman een deeltijdbaan maakt. Volgens Schaap, in een recent radio-gesprek, hoeft een fulltime brandweerman daardoor negen maanden per jaar niet te werken. Preventie, voorlichting, inspectie, huisbezoek – men deed het dan ook liever niet. Het rooster wordt met hand en tand verdedigd. Net als met criminaliteit geldt echter ook voor brand dat voorkomen beter is dan bestrijden. Het is goedkoper, effectiever, veiliger – beter voor iedereen. Dat vraagt behalve om andere werkroosters op termijn ook om andere talenten. Dat de van nature behoudende bonden dat niet vanzelf omarmen is te begrijpen. Maar toch mogen dergelijke aanpassingen worden gevraagd; de brandweer is een publieke dienst, waar de taakinvulling voorop staat, niet de arbeidsvoorwaarden. De brandweer is er voor de burger, niet voor het eigen personeel, hun families, hobby’s en tweede banen.

Schaap heeft zich ten doel gesteld per 1 januari 2019 één proefkazerne te kunnen openen die volgens nieuwe roosters en methodieken werkt. Dat is een redelijke doelstelling. Van der Laan bood de brandweer in 2011 een periode van vijf jaar om zich daarop voor te bereiden, tijd die dus is vergooid en genegeerd. De bedreigingen en intimidaties uit het korps aan het adres van de commandant zijn onacceptabel. Dat is niet alleen intern funest, maar vervreemdt de brandweer ook van de burger. Burgemeester Halsema staat voor de opgave het conflict te laten uitwoeden, Schaap te steunen en daarna de brandweer opnieuw op te bouwen.