Vind je een boek in Deventer niet, vergeet het dan maar

30ste Deventer Boekenmarkt Tegen alle boekentrends in blijft de Deventer Boekenmarkt, die deze zondag plaatsvindt, een succes. Vier antiquaren vertellen over hun vak, en over de markt.

Met 878 kramen is de Deventer Boekenmarkt uitgegroeid tot de grootste van Europa. Foto Gerard Dubois

‘Om half zes ’s ochtends staan we met het hele volk van boekhandelaren in de file om het centrum van Deventer binnen te rijden. De organisatie van de boekenmarkt is nogal streng, om stipt zes uur mogen we de markt oprijden. In het eerste ochtendlicht, als de nevel nog boven de IJssel hangt, bouwen we op.”

Henk Molenaar is een veteraan van de Deventer Boekenmarkt, die zondag voor de dertigste keer wordt gehouden. Doorgaans staat hij op de boekenmarkt op het Amsterdamse Spui. Als ik hem daar vraag of hij ook naar Deventer gaat („Ja, hoezo? Wou je soms meerijden?”) vertelt hij: „Het is de plek waar een keer per jaar alle boekhandelaren uit het land samenkomen. Het is ook zoiets als het einde van het boekenjaar – na Deventer gaan velen van ons met vakantie.”

Met 878 kramen die samen ruim zes kilometer beslaan, eerst kronkelend door het middeleeuwse centrum, dan ellenlang langs de oevers van de IJssel, is de Deventer Boekenmarkt sinds 1988 uitgegroeid tot de grootste van Europa. De gemeente Deventer had er ooit een prozaïsch motief voor: de kade langs de IJssel was verlaagd en er was een boulevard voor voetgangers aangelegd. Daar moest dan ook eens wat gebeuren, vond de gemeente.

Buitenlandse bestellingen

Hein te Riele was in 1988 medewerker in de stadsbibliotheek en stond aan de wieg van de Boekenmarkt. Nu is hij directeur van de VVV Deventer en is in die hoedanigheid nog altijd verantwoordelijk voor de organisatie. Boeken zitten in het DNA van de stad, vertelt hij aan een tafeltje in lokale boekwinkel Praamstra. In 1477, daags na Gutenbergs uitvinding, ontstond in Deventer een levendige boekdrukindustrie. In 1560 werd de Athenaeumbibliotheek gesticht, de oudste stadsbibliotheek van het land. En al eeuwen daarvoor werd er gestudeerd en geschreven en overgeschreven, onder meer op de Latijnse School waar zowel Geert Grote als Erasmus leerling was. „Nu zitten de meeste uitgevers in de Randstad”, constateert Te Riele, „maar de Donald Duck wordt nog altijd hier gedrukt.”

Met al jaren een bezoekersaantal van ongeveer 120.000 blijft de Deventer Boekenmarkt een constant succes, tegen alle boekentrends in. De gehele boekenmarkt krimpt al jaren, en veel antiquaren kunnen niet meer de omzet halen die de stijgende huurprijzen in de steden vereisen. Tegelijkertijd wordt online goed zaken gedaan in tweedehandsboeken. Het aantal kopers en verkopers op sites als boekwinkeltjes.nl neemt al jaren gestaag toe. Te Riele beaamt: „Het vak is enorm veranderd. Je kunt niet langer in je winkel met een stofjas aan naast een kacheltje gaan zitten wachten op klandizie.”

In de meeste steden is het aantal antiquariaten in de afgelopen jaren gedecimeerd. Groningen bijvoorbeeld, had er tot een paar jaar geleden elf, nu zijn het er nog drie.

Dat betekent niet in alle gevallen dat ze zijn verdwenen. Stefan Ruiters, van JOOT boeken (afkorting van Just out of time), moest in 2014 zijn winkel aan de Amsterdamse Hartenstraat sluiten omdat de kosten de pan uit rezen. Nu heeft hij zijn collectie verplaatst naar een pand in Amsterdam Geuzenveld. Op afspraak kan je de boeken komen bekijken, maar 90 procent van zijn omzet maakt hij via internet. Een groot deel van zijn bestellingen komt uit het buitenland. Er is in Geuzenveld ook nooit eens iemand die zomaar aanbelt, vertelt Ruiters. „Of ja, een keer belde een man aan om te vragen of ik zijn paspoort voor hem kon kopiëren. Mensen hier kennen het vak van boekhandelaar helemaal niet. Ze denken dat ik boekhouder ben. Wat letterlijk gezien ook wel klopt.”

Foto Gerard Dubois

9,60 euro

Ruiters is niet rouwig om zijn verhuizing: „Ik hoef niet meer iedere dag fysiek aanwezig te zijn. Ik kan autonoom mijn tijd indelen en heb de vrijheid terug waarvoor ik ooit het boekenvak heb gekozen.”

Onlinebestellingen lopen soms via een eigen site of e-mail, maar overwegend via platforms als boekwinkeltjes.nl of Abebooks. Bij boekwinkeltjes.nl zijn zo’n 7.200 verkopers aangesloten, vooral particulieren maar ook ongeveer 500 antiquaren, en er staan 6,9 miljoen boeken te koop. Het gemiddelde boek wordt voor 9,60 euro aangeboden, en dagelijks worden er zo’n 1500 boeken via boekwinkeltjes.nl verkocht.

Er zijn ook enkele antiquaren die het nog uitstekend kunnen rooien in de binnenstad, zoals Aleph in Utrecht en Isis in Groningen. Zij profiteren van hun centrale ligging en van studenten – vooral buitenlandse studenten, die beduidend fanatiekere boekenkopers zijn dan de Nederlandse volgens Jan van Hassel, die samen met zijn compagnon Paul van den Hoven Aleph runt. Aleph maakt ongeveer 25 procent van de omzet online.

In Groningen vertellen Lyseth Belt en Theo Butterhof van antiquariaat Isis hoe belangrijk het contact met de klanten voor hen is. Butterhof: „De jonge generatie is ontzettend open en vraagt makkelijk om advies. Dan komen ze bijvoorbeeld binnen en zijn ze op zoek naar iets over zingeving. Ik adviseer dan vaak Camus of Sartre.” Belt: „Ik ga dan altijd eerst even in gesprek en probeer te peilen wat goed bij ze zou passen. Ik vind het ook geweldig om te zien wat de trends zijn: de Russische literatuur is weer in zwang en ook marxistische denkers zijn opnieuw populair.”

De helft van de boeken verkoopt Isis inmiddels online. Maar dat betekent ook niet alleen maar koele zakelijke transacties: „Vaak komen mensen die online iets hebben besteld langs als ze in de buurt zijn. Laatst hadden we nog mensen uit Italië.”

„Het internet maakt het makkelijker om een koper te vinden voor een of ander obscuur boek”, erkent Jan van Hassel. „Maar uiteindelijk heeft het ons vak veel moeilijker gemaakt. Vroeger hanteerde je bepaalde prijzen omdat je wist wat iets waard was. Nu is de markt zo doorzichtig dat iedereen steeds onder elkaars prijzen duikt, en je alles voor een minimum moet aanbieden.”

Afgenomen kwaliteit

Op de Deventer Boekenmarkt is het tegenwoordig vooral goed zakendoen in literatuur, thrillers, fantasy en strips. „De kwaliteit in Deventer is wel wat afgenomen”, vinden Belt en Butterhof. „In het begin waren er nog veel bijzondere boeken te vinden, nu overheersen de goedkopere paperbacks.” Meer ramsj, minder kwaliteit. Toch is de stemming overwegend positief. Van Hassel: „Deventer is al dertig jaar een ontzettend goede markt. Een paar jaar geleden was er enige omzetdaling, en ook wat vergrijzing, maar nu is de omzet weer op peil en er komen veel jonge mensen.” Volgens een onderzoek van de provincie Overijssel uit 2017 is bijna eenderde van de bezoekers onder de 35.

De omzet op de Deventer Boekenmarkt is veel hoger dan op elke andere markt, volgens de antiquaren. „De gretigheid waarmee in Deventer nog wordt gekocht is ongekend”, zegt Stefan Ruiters. Molenaar: „Mensen komen met rolkoffertjes om in te slaan. Ik noem het de magie van Deventer. NS zet extra lange treinen in vanuit Amsterdam, er komen mensen uit het hele land, uit Duitsland zelfs. Oost en west treft elkaar in Deventer. Misschien zit het ’m daarin.”

Behalve de grootinkoper is er ook nog een ander bekend Deventer fenomeen: de verzamelaar, die er ’s ochtends al om half acht bij is, met een lijstje in de hand om de laatst ontbrekende boeken over elk denkbaar onderwerp te vinden. „Ik herken hem al van verre, en begin al met mijn hoofd te schudden: nee, nee, ook dit jaar hebben we niets over kanaries”, zegt Molenaar.

Op de vraag of de Boekenmarkt over dertig jaar nog steeds bestaat, antwoordt Te Riele: „Ha, ik ga volgend jaar met pensioen, dus zonder mij. Maar als we gastvrij blijven opereren kunnen we zo nog dertig jaar door. En als er over een paar jaar geen animo meer voor de boekenmarkt is, dan zijn wij ook niet te beroerd de stekker er rigoureus uit te trekken. Maar als we moeten stoppen omdat boeken geen rol meer spelen in de maatschappij, dan is dat niet een wereld waarin ik zou willen leven.”

Correctie 05-08-2018: In een eerdere versie van dit stuk schreven we dat de directeur van de VVV Deventer Hein te Driele heet. Dat is onjuist: hij heet Hein te Riele.

    • Nynke van Verschuer