Een wereld van macht en creatieve intimiteit

Ontslag Daniele Gatti

Gatti is bepaald niet de enige dirigent die ten onder ging aan #MeToo. Wat maakt klassieke muziek zo vatbaar?

Daniele Gatti, neemt een fiets in ontvangst van de Vrienden van Het Concertgebouw en het Concertgebouworkest bij zijn aantreden. Foto Remko de Waal/ANP

Toen Daniele Gatti in 2016 werd benoemd tot chef-dirigent van het Concertgebouworkest, was er een informeel kennismakingsdinertje met de pers. Gatti vertelde innemend en geestig een anekdote over een incident op de Duitse snelweg. Te snel rijdend na afloop van een opvoering van Wagners Parsifal op de Festspiele in Bayreuth (ironisch genoeg berucht om de trage tempi die Gatti koos), werd hij aangehouden door de politie. De achterbak moest open. Daar lag Wagners partituur. Vinden ze mooi, wie weet scheelt het me de boete, hoopte Gatti. Maar de bon werd wel degelijk uitgeschreven.

Het beëindigen van de samenwerking met Daniele Gatti als chef-dirigent van het Concertgebouworkest naar aanleiding van een serie beschuldigingen van musici over ongewenste intimiteiten, was donderdag het onverwacht harde slotakkoord van een enerverende week. Na de eerste twee aanklachten door twee sopranen (uit 1996 en 2000), naar boven gekomen door onderzoek van The Washington Post en door Gatti weersproken als incidenten waarbij hij was uitgegaan van wederzijdse belangstelling, leek de bui, na een serie (onhandige) excuses, nog over te kunnen waaien. Maar toen Concertgebouworkestmusici verse klachten toevoegden, besloten het stichtingsbestuur en het management van het orkest dat het vertrouwen onherstelbaar was beschadigd. Hoe ernstig en hoe talrijk de nieuwe beschuldigingen zijn, is nog steeds onduidelijk.

De ondergang van Gatti is treurig, voor alle betrokkenen. Voor de musici, die hun vertrouwen in de chef-dirigent beschaamd zagen. Voor het orkest, dat aan de vooravond van een rondom Gatti gepland concertseizoen een heel legertje aan excellente én beschikbare vervangers moet zien te vinden. En voor Gatti zelf, die alle beschuldigingen „met nadruk” ontkent en zijn ontslag via zijn advocaat in Turijn aanvecht.

Lees ook: Hoe moet Concertgebouworkest verder na het ontslag van Gatti?

‘Laster’

De Amerikaanse dirigent James Levine, in december 2017 geschorst door de Metropolitan Opera na verscheidene beschuldigingen van seksueel misbruik en in maart 2018 officieel ontslagen, is verwikkeld in een vergelijkbare zaak. Levine eist van de Metropolitan Opera, die hij contractbreuk en „laster” verwijt, een schadevergoeding van 5,8 miljoen dollar en herstel van zijn „goede naam, reputatie en carrière”.

Van „laster” sprak vrijdag ook Gatti’s advocaat, Alberto Borbon. Het is aannemelijk dat het Concertgebouworkest straks eveneens wordt geconfronteerd met een proces en een schadeclaim. Maar zou het orkest voor een ontwrichtende en definitieve maatregel als ontslag hebben gekozen als het daarvoor geen zeer serieuze gronden zou hebben?

#MeToo-zaken hebben vaak meer kanten, zoals het verloop van Levines rechtzaak in de Verenigde Staten illustreert. Half juni bracht Levine zelf nieuw bewijsmateriaal in: een oude liefdesbrief van een van zijn slachtoffers c.q. aanklagers, Ashok Pai. Als 19-jarige schreef Pai hem: „Ik hou van je!”. Levine grijpt de brief aan als bewijs voor wederzijdse instemming voor hun seksuele omgang. Pai pareert dat: Levine praatte hem, jonger en ondergeschikter, de relatie in met de belofte van artistiek mentorschap, terwijl hij in werkelijkheid steeds alleen uit was op seks.

Bekijk hier een interview met Pai over zijn relatie met Levine:

Kracht en macht

Dat een #MeToo-schandaal zijn carrière geen goed zou doen, had ook Daniele Gatti vooraf kunnen bedenken. Waarom dan toch, tegen beter weten in, meermaals vrouwelijke musici uitnodigen in je kleedkamer, achter gesloten deuren?

De ware toedracht kent alleen Gatti zelf. Maar dat er juist binnen de klassieke muziek, en algemener gesproken binnen ongelijke relaties in een artistieke omgeving, zo véél #MeToo-gerelateerde incidenten bovendrijven, heeft wel een grond.

Symfonieorkesten zijn van origine 19de-eeuwse, zeer hiërarchisch georganiseerde instituten. 120 orkestmusici, hoogopgeleide individuen, maken hun ideeën ondergeschikt aan die van één dirigent. Wie diens belang relativeert, snapt zijn rol niet. Een goede dirigent maakt, zelfs in op papier onbetwiste meesterwerken, het verschil tussen lauwe onverschilligheid of diepe emotie.

Wie de macht heeft over zulke krachten, verwerft gemakkelijk een superieure statuur – mét bijbehorende karakteristieken. Roem, status, eer, bewondering – factoren die een dirigent zouden kunnen verleiden de keerzijde van de medaille – verantwoordelijkheid, betrokkenheid, zelfdiscipline – een moment uit het oog te verliezen, met alle desastreuze gevolgen van dien. De verwachting is dat de #MeToo-verhalen over dirigenten als Gatti, Charles Dutoit, James Levine en deze week nog de Oostenrijkse dirigent Gustav Kuhn, slechts het topje van de ijsberg zullen blijken.

Samen muziek maken is intiem

Wat de verhalen extra ingewikkeld maakt, is de vertroebelende factor macht – zoals ook de zaak van Levine versus Pai al duidelijk maakte. Hoe reageer je als jong musicus als je bij de maestro in zijn kamer wordt geroepen, wetend dat je droombaan er misschien van afhangt? Daarbij moet voor de volledigheid ook de context worden geschetst. Samen muziek of theater maken is intiem: zowel je hersenen als je lichaam en emoties zijn erbij betrokken. En macht kan corrumperen, maar zeker ook erotiseren. Uit het feit dat veel dirigenten vaak meermaals zijn getrouwd met orkestmusici, -personeel of zangeressen, kun je gemakkelijk afleiden dat ook wederkerige belangstelling zeer regelmatig voorkomt.

Lees ook deze reportage: Proefspelen achter het zwarte gordijn

Afhankelijkheid maakt musici kwetsbaar, maar geeft ze juist daarom paradoxaal gezien ook weer een zekere macht. Met de beëindiging van de samenwerking door het Concertgebouworkest is Daniele Gatti veroordeeld voor zijn proces is begonnen.

Datzelfde gold recent voor de Zweedse acteur, regisseur en theaterdirecteur Benny Frederiksson, die op 17 maart van dit jaar zelfmoord pleegde.

Oudere generatie

De Franse operaregisseur Bernard Uzan, die door vier vrouwen van misbruik wordt beschuldigd in hetzelfde Washington Post-artikel dat ook Gatti noemde, kwam met een verklaring waarin hij zijn gedrag toeschrijft aan het feit dat hij stamt uit een andere cultuur en een andere generatie.

Daar ligt wellicht ook een sleutel voor het Koninklijk Concertgebouworkest, dat in zijn personeelssamenstelling nu al een van de allerjongste toporkesten ter wereld is. Als de tragische val van Gatti ergens goed voor moet zijn, dan dáárvoor: een frisse start. Maak van de nood een deugd, nodig een jonge generatie dirigenten uit – en graag ook meer vrouwen. En kies dan een chef wiens karakter en ideeën door het orkest breed worden gedragen, en die zo het orkest zowel in benadering als repertoirekeus helpt zijn plek te vinden in de 21-ste eeuw.

Andere orkesten gingen het Koninklijk Concertgebouworkest al voor. Karina Canellakis (36) begint volgende zomer bij het Radio Filharmonisch als de nieuwe chef, en de eerste vrouwelijke chef in Nederland.

Lees ook een interview met Canellakis: ‘Ik zal nooit een man worden, maar ik dirigeer wel’

Bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest treedt volgende maand ook een nieuwe chef aan, de Israëliër Lahav Shani (29). Hij breekt ouderwetse structuren open door met de orkestmusici kamermuziek te maken, en af en toe ook als pianospelend solist op te treden – letterlijk als primus inter pares.

    • Mischa Spel