‘Wij zijn architecten die geen woontorens bouwen, maar bewijs’

Onderzoeksbureau Het Britse bureau Forensic Architecture zet architectonische computermodellen in om onderzoek te doen naar schendingen van mensenrechten. Zo reconstrueren ze het leven in een Syrische gevangenis, de inslag van een Israëlische kogel of de brand in de Londense Grenfell Tower.

De Syrische gevangenis Saydnaya in de reconstructie van Forensic Architecture. Amnesty International noemt de gevangenis een „menselijk slachthuis”. Foto’s Forensic Architecture, 2016

‘We waren met 27 gevangenen, onze handen op onze rug gebonden. Geblinddoekt werden we in een vleesvrachtwagen gestopt. We wisten niet waar we heen gingen, dus vroegen we dat aan een van de agenten. Hij zei: ‘Jullie gaan naar Saydnaya. Moge God jullie bijstaan.’”

De Syrische gevangenis Saydnaya, vlak bij Damascus, staat bekend als de hel op aarde. Tegenstanders van het regime van president Assad worden er, vaak zonder proces, jarenlang onder mensonterende omstandigheden vastgehouden en gemarteld. Niemand heeft toegang tot de gevangenen – geen journalisten, geen advocaten. Niemand weet precies wat er binnen gebeurt. Behalve de enkeling die erin slaagt om er levend uit te komen, zoals Jamal Abdou, de man die bovenstaande getuigenis liet optekenen.

Samen met vier andere Saydnaya-overlevers deed Abdou in april 2016 mee met een bijzonder onderzoek, dat werd uitgevoerd door het Britse bureau Forensic Architecture in opdracht van Amnesty International. Doel was om de beruchtste onder de Syrische gevangenissen in kaart te brengen – een gebouw waarvan slechts één satellietfoto bekend was – om zo een beeld te krijgen van de leefomstandigheden. De herinneringen van de ex-gevangenen, die allemaal drie tot vijf jaar in Saydnaya hadden doorgebracht, moesten helpen om de architectuur van de gevangenis te reconstrueren. Zoals na een misdaad een compositietekening van de dader geschetst wordt, zo werden stukje bij beetje de kenmerken van het gebouw ingevuld.

Het interieur van de Saydnaya-gevangenis werd gereconstrueerd op basis van herinneringen, ook aan de geluiden, van ex-gevangenen.
Foto Forensic Architecture, 2016
Het interieur van de Saydnaya-gevangenis werd gereconstrueerd op basis van basis van herinneringen, ook aan de geluiden, van ex-gevangenen.
Foto Forensic Architecture, 2016

„In de meeste cellen was het pikdonker”, vertelt Christina Varvia, een uit Athene afkomstige architect en een van de directeuren van Forensic Architecture, die het project leidde. „Gevangenen mochten niet hardop praten. Ook tijdens de martelingen mochten ze geen geluid maken. Daardoor werden hun zintuigen, met name het gehoor, extra scherp. Ze konden de ruimtes waar ze al die tijd hadden vastgezeten, zeer gedetailleerd beschrijven aan de hand van de geluiden.”

De echo’s van dichtvallende deuren vertelden hoe groot de cellen waren

De ‘oorgetuigenissen’ hielpen om trappenhuizen, deuren en ramen in beeld te brengen. Varvia: „Het slachtoffer zat tijdens het interview middenin de ruimte, voor een groot computerscherm, met links van hem een akoestisch expert en rechts een architect die gelijktijdig een 3D-model kon bouwen.” De getuigen luisterden naar opnames in diverse decibelsterktes, net zo lang tot ze de juiste geluiden herkenden. Aan het tempo van de voetstappen van de bewakers kon zo de lengtes van de gangen worden berekend. De echo’s van dichtvallende deuren vertelden hoe groot de cellen waren.

„Door te focussen op de kleinste details, werden herinneringen getriggerd die ver weggestopt waren”, vertelt Varvia. „Bij reguliere interviews wordt vaak gevraagd naar de meer schokkende gebeurtenissen. Wij wilden meer laten zien dan alleen de martelingen: hoe is het leven nu echt in de gevangenis? Als Forensic Architecture hebben we daarvoor deze nieuwe onderzoekmethode ontworpen: een interviewtechniek die geluid koppelt aan ruimte. Binnen die setting hadden de getuigen de volledige controle. Zij bouwden het model, met hun verhalen. Wij creëerden daar een website omheen, die Amnesty kon gebruiken in zijn campagne.”

Detectivebureau

Je zou Forensic Architecture een detectivebureau kunnen noemen. Je kunt dat inhuren als er ergens onrecht heeft plaatsgevonden en je het onderzoek van de overheid, de politie of het leger niet vertrouwt. Maar het is ook een collectief van schrijvers, ontwerpers, kunstenaars, archeologen en architecten, die hun projecten presenteren op internationale tentoonstellingen, zoals vorig jaar op de Documenta in Kassel en nu op de Manifesta in Palermo.

Ze nemen opdrachten aan van non-gouvernementele organisaties en nooit van regeringen. Hun projecten worden gebruikt in waarheidscommissies, rechtszaken en rapporten over mensenrechten. Zo wordt de informatie over Saydnaya ingezet in een zaak die het European Center for Constitutional and Human Rights (ECCHR) heeft aangespannen tegen de leiding van de Syrische detentiecentra. Vier hooggeplaatste officieren uit Assads regering worden nu in Duitsland aangeklaagd wegens oorlogsmisdaden.

Assad zelf reageerde furieus op het Saydnaya-rapport van Forensic Architecture en noemde het in een tv-interview „onzin” en „niet te verifiëren”. Volgens hem was het gemaakt en gefinancierd door Qatar.

Het Britse bureau irriteerde meer regeringsleiders. Toen Forensic Architecture zich vorig jaar bemoeide met de moordzaken van de Duitse neonazibeweging NSU, en hun onderzoek werd gebruikt in de rechtszaak tegen Beate Zschäpe in München, kregen ze de Duitse regeringspartij CDU over zich heen. En toen ze in 2014 met videobeelden van onder meer CNN aantoonden dat twee ongewapende Palestijnse tieners door Israëlische agenten waren doodgeschoten, noemde de Israëlische minister van Defensie hun werk een voorbeeld van „Pallywood” – oftewel Palestijns Hollywood.

Maar er is ook internationale erkenning. In mei werd Forensic Architecture onderscheiden met de Prinses Margriet Award, en kreeg het bureau in de Amsterdamse Stadsschouwburg een cheque van 25.000 euro. Forensic Architecture is dit jaar ook een van de vier genomineerden voor de Turner Prize, de grootste Britse kunstprijs, die in december wordt uitgereikt.

Joodse nederzettingen

Eyal Weizman is oprichter en directeur van Forensic Architecture. Geboren in Haifa en opgeleid als architect in Londen, begon hij zijn carrière in Tel Aviv met een studie naar de stadsplanning in de door Israël bezette gebieden. Architectuur, zo ontdekte hij, kan ook mensenrechten schenden. Hij zag hoe Israël huizen, wegen en muren gebruikt om de Palestijnse bevolking te onderdrukken en te isoleren. Toen de Israëlische Architectenbond Weizman in 2002 uitnodigde om in Berlijn een tentoonstelling over nieuwe Israëlische architectuur te maken, liet hij daar de omstreden Joodse nederzettingen in de bezette gebieden zien. Daarop werd de expositie door de bond gesloten en de catalogus teruggetrokken. In één klap was Weizman een bekend enfant terrible. Hetzelfde jaar nog mocht hij zijn werk tonen op de architectuurbiënnale in Venetië.

„Ik ben opgegroeid in Israël en was daar betrokken bij de anti-koloniale beweging die zich verzet tegen de nederzettingenpolitiek”, vertelt Weizman in de lobby van de Stadsschouwburg. „Zo ontdekte ik dat twee van mijn passies konden samenkomen: architectuur en politiek activisme.” In 2011 richtte hij Forensic Architecture op, met als doel „feiten boven tafel te krijgen in een wereld die steeds meer vervuild raakt door nepnieuws”.

Weizmans eerste opdracht kwam van een mensenrechtenadvocaat die de ouders van een jonge Palestijnse man bijstond die op 17 april 2009 was vermoord tijdens een vreedzame demonstratie op de Westelijke Jordaanoever. „Een Israëlische soldaat schoot een traangashuls tegen zijn borst, waarna hij overleed aan interne bloedingen”, vertelt hij. „Maar de Israëliërs ontkenden dat er die dag met scherp was geschoten. Toen we bewijs aandroegen, veranderden ze hun verhaal en zeiden: ‘Oh, maar we hebben alleen in de lucht geschoten, misschien is de kogel afgeketst tegen het prikkeldraad van de grens’.”

Verschillende persfotografen en cameraploegen, zowel Israëlische als Palestijnse, bleken de demonstratie te hebben vastgelegd. Drie video’s hadden precies het moment van de beschieting geregistreerd. „Die beelden hebben we gesynchroniseerd en in een ruimtelijk model van het gebied geplaatst. Als je naar een afzonderlijke video kijkt, zie je nog geen bewijs. Maar zodra je ze samenvoegt in een architectonische simulatie, is het overduidelijk wat er gebeurd is: er is gericht geschoten op een man die nog geen twintig meter van de soldaat af stond.”

Twintig jaar geleden had Forensic Architecture nog niet kunnen bestaan, zegt Weizman. „We zijn voortgekomen uit de uitdagingen van deze tijd. Zoals de toenemende aanvallen op feiten door populisten. De gemeenschappelijke waarde van de waarheid wordt voortdurend ondermijnd. Daar reageren wij op met nieuwe vormen van bewijs, zoals video-animaties en datavisualisaties. We worden vaak weggezet als linkse activisten. Maar we zijn een universitaire onderzoeksgroep, die zijn werk doet op wetenschappelijke basis. We werken altijd met ‘peer review’ – alles wat wij doen wordt getoetst door collega-wetenschappers.”

De onderzoeksmethode van Forensic Architecture is gebaseerd op verschillende expertises en technieken, zoals archeologie, akoestische analyses en animatietechnieken. Weizman: „Samen vormen ze iets nieuws. Wij zijn architecten die geen woontorens bouwen, maar bewijs. Dat doen we door getuigenissen, data, beelden en geluiden aan elkaar te smeden. Hoe meer elementen je hebt om te combineren, hoe steviger je bouwwerk wordt, en hoe overtuigender het bewijs. De connecties zijn belangrijk, de scharnieren. Het bouwwerk moet overeind kunnen staan.”

Kunstruimtes zijn voor hen een belangrijk podium geworden, omdat ze hun feitenrelaas daar goed tentoon kunnen spreiden. „Het zijn voor ons een soort alternatieve rechtszalen”, zegt Varvia. „Vaak dienen onze exposities ook als ontmoetingsplekken voor de slachtoffers.” Ze vertelt over The Ayotzinapa Case in Mexico, waar Forensic Architecture vorig jaar de verdwijning van 43 studenten onderzocht. „Tijdens de opening in het museum voor hedendaagse kunst in Mexico-Stad (MUAC) hebben we het onderzoek gelanceerd. Tot dan toe hadden de families van de verdwenen studenten geen toegang tot het juridische onderzoek. Op onze tentoonstelling kregen ze eindelijk vrijelijk inzage in de informatie.”

Wat is de ideologie die aan zo’n ramp ten grondslag ligt?

Grenfell Tower

Op dit moment werkt het bureau aan een grootschalig onderzoek naar de brand in de Grenfell Tower in Londen, waarbij op 14 juni vorig jaar 71 mensen om het leven kwamen. Ze begonnen het project op eigen initiatief, vertelt Varvia. „We vonden dat we een bijdrage moesten leveren.” Via zijn site startte Forensic Architecture een ‘crowdsource-analyse’. Iedereen die de brand heeft gefilmd, werd gevraagd beeldmateriaal te sturen. Weizman: „Er zijn veel Londenaren die een deel van de brand hebben vastgelegd op hun telefoon. Al die clipjes zijn op zichzelf niet zo relevant. Maar als je ze samensmelt in een tijdlijn en een 3D-computermodel, laten ze precies zien hoe de brand zich heeft ontwikkeld.”

Uit het onderzoek naar de brand in Grenfell Tower in Londen.
Foto Forensic Architecture
Uit het onderzoek naar de brand in Grenfell Tower in Londen.
Foto Forensic Architecture
Uit het onderzoek naar de brand in Grenfell Tower in Londen.
Foto Forensic Architecture
Uit het onderzoek naar de brand in Grenfell Tower in Londen.
Foto Forensic Architecture, 2016

De eerste resultaten zijn spectaculair. Van seconde tot seconde is het inferno te volgen. Je kunt navigeren door de verschillende appartementen, inzoomen op de vluchtroutes, je ziet de hulpdiensten af en aan rijden.

Het is Weizmans antwoord op regulier onderzoek, waarin hij weinig vertrouwen heeft. „De overheid huurt daarvoor een enkele expert in die een brandanalyse maakt. Maar dat is een renaissancistisch en nogal eenzijdig perspectief.”

Hij wil nog niet vooruitlopen op de resultaten, maar het kan best zijn, denkt hij, dat bij de brand in Londen ook mensenrechten geschonden zijn. „Dat het bouwmateriaal brandgevaarlijk was, is al direct vastgesteld. Maar wat is de politieke en economische realiteit die heeft geleid tot die slechte regelgeving? Wat was de staat van het gebouw, hoe zat het met de vluchtroutes, het evacuatieplan? In al die kleine onderdelen kun je politieke beslissingen aflezen. Die hebben ook te maken met een veranderende houding ten opzichte van sociale woningbouw, of migranten. Kortom, wat is de ideologie die aan zo’n ramp ten grondslag ligt?”

Met het toenemende aantal onderzoeken is Forensic Architecure een groeiend bureau. Veel zaken kunnen zich nog jaren voortslepen. „We zijn vastbesloten om ze tot een goed einde te begeleiden”, zegt Varvia. „Opgeven is geen optie.”

Het is werk dat onder je huid kruipt, beaamt ze. De getuigenissen van de gevangenen uit Saydnaya zal ze nooit meer vergeten. „Je wordt er nederig van om mensen te ontmoeten die zoiets hebben meegemaakt en toch de kracht hebben gevonden om verder te leven. Als je dan bedenkt dat dezelfde mensen die Saydnaya hebben overleefd, daarna Syrië zijn ontvlucht door de Middellandse Zee over te steken en bijna verdronken zijn. Om dan te eindigen in een Europese stad waar ze worden aangevallen door xenofoben. Het is bizar dat mensen dat allemaal kunnen doorstaan en toch hoop blijven houden op een betere toekomst. Daar kun je alleen maar van leren.”

Alle projecten van Forensic Architecture zijn te bekijken op forensic-architecture.org. Een project van subgroep Forensic Oceanography is t/m 4 nov te zien op de Manifesta in Palermo. De expositie met werk van de genomineerden van de Turner Prize is van 26 sept. t/m 6 jan. in Tate Britain, Londen

Correctie 04-08-2018: In een eerdere versie van dit artikel werd Forensic Architecture in het fotobijschrift per abuis Foreign Architecture genoemd. Dat is hierboven aangepast.

    • Sandra Smallenburg