De Caraïben willen van koraalonvriendelijke zonnebrandcrème af

Natuurbehoud

Sommige stoffen in zonnebrandcrème kunnen koraal doden. Hawaï wil ze daarom gaan verbieden. Ook op Bonaire in Caribisch Nederland is de boodschap doorgedrongen. Natuurbeschermers en duikers trachten de schadelijke stoffen uit zeewater te weren.

Koraalrif bij Bonaire Foto Getty Images

Bij een duikersclubhuis op Bonaire in de Caribische Zee maken zich tientallen duikers klaar voor hun duik naar het koraalrif. Ik ben er één van. Het is 9 uur in de ochtend, maar de zon brandt al op mijn huid. Voordat ik mijn wetsuit aanschiet, vlucht ik de schaduw in. Anders zou ik sterven van de hitte. Ik zie al uit naar de eerste duik in het water – met 28 graden echt lekker.

Bonaire, 60 kilometer ten noorden van de Venezolaanse kust, vermarkt zichzelf als duikersparadijs. En dat is het ook. Op maar 20 meter van het strand begint het koraalrif, en daar wemelt het van de bontgekleurde vissen en andere zeedieren. Twee meter lange zilverkleurige tarpons komen er regelmatig langs, af en toe ook een prachtige adelaarsrog. En dan zijn er nog al die soorten koraal die zich hier op hun gemak voelen. Vergeleken met het koraal in de rest van het Caribisch gebied is dat rond Bonaire nog redelijk onaangetast. Maar het onderwaterparadijs wordt onbedoeld bedreigd door toeristen: door hun zonnebrandcrème.

„Dat mensen zich insmeren om zich te beschermen tegen uv-straling van de zon is ontzettend belangrijk,” zegt Diana Slijkerman, ecologe aan Wageningen University en Research, die regelmatig voor haar onderzoek op Bonaire is. „Maar in de crèmes die toeristen gebruiken kunnen soms chemische stoffen zitten die schadelijk zijn. Van sommige uv-filters in de crèmes is aangetoond dat ze schadelijk zijn voor waterorganismen, zoals koraal.”

In haar lab in Den Helder onderzoekt Slijkerman welke effecten de stoffen op zeedieren en -planten hebben. Al in 2008 lieten Italiaanse onderzoekers zien dat zonnebrandcrème virale infecties in koralen bevordert. Vervolgens stootten de diertjes hun algen uit, verbleekten en gingen binnen 24 uur dood. Dat gebeurde al in lage concentraties van tientallen microliter zonnebrandcrème per liter zeewater.

Vooral van één uv-filter wordt vermoed dat het schadelijk is voor koralen: benzofenon-3, ook wel oxybenzon genoemd. De Amerikaanse bioloog Craig Downs, directeur van milieulab Haereticus in de staat Virginia, vond in 2016 dat oxybenzon in koraallarven tot DNA-schade leidt, hun ontwikkeling onderbreekt en ze rechtstreeks doodt, bij gehaltes veel lager dan in de Italiaanse studie van 2008. „Oxybenzon bedreigt onze koraalriffen,” zegt hij. „Jonge koralen zijn nog duizendmaal gevoeliger voor deze stof dan de volwassenen dieren.” Oxybenzon verstoort ook de ontwikkeling van vissen, zee-egels, garnalen en oesters, voegt hij eraan toe.

Ouderwets

Rens Jonker, mijn duikinstructeur, is Nederlander en werkt al ruim een jaar op Bonaire. Hij waardeert de prachtige onderwaterwereld en is op de hoogte van de gevaren die oxybenzon en andere stoffen voor riffen kunnen betekenen. Als hij nieuwe duikers op Bonaire instrueert, verzoekt hij hen om voorzichtig te zijn met zonnebrandcrème. Maar juist een blanke Europeaan als ik moet me op deze tropische breedtegraad zo goed mogelijk insmeren, toch? „De meeste mensen zijn verbaasd als ik hen vertel dat zonnebrandcrème gevaarlijk voor het rif kan zijn,” bevestigt Jonker. „Ze vragen hoe ze hun huid anders kunnen beschermen tegen de zon.”

Foto iStock

Er zijn diverse opties, legt Jonker uit: bijvoorbeeld vaker de schaduw opzoeken of meer kleding aantrekken. Voor het zwemmen of snorkelen raadt Jonker wetsuits aan of rashguards met lange mouwen - dat zijn sportieve zwemshirts van synthetische vezels. Maar laten we eerlijk zijn: veel toeristen willen tijdens hun vakantie lekker bruin worden, en dat kan niet met kleding aan. Dan is het het makkelijkst een zonnebrandcrème zonder oxybenzon te gebruiken.

Zonnebrandcrème die je in Nederland koopt, bevat meestal geen oxybenzon, zegt Diana Slijkerman. „De stof wordt wel veel gebruikt in Amerikaanse producten.” Zonnebrandcrème in de Verenigde Staten bevat in het algemeen veel traditionele ingrediënten die in de rest van de wereld veel minder in gebruik zijn. Bedrijven in Europa hebben nieuwe uv-filters ontwikkeld die veiliger zijn voor mens en milieu en bovendien ook beter tegen de zon beschermen, zegt scheikundige Markus Schwind. Hij werkt voor het chemieconcern BASF in Duitsland dat uv-filters ontwikkelt en produceert. „Vergeleken met de jaren 70 wordt er nu veel meer nadruk op gelegd dat nieuwe stoffen niet alleen het huidkankerrisico verminderen maar ook het milieu niet belasten.”

In de VS mogen de moderne uv-filters nog niet worden gebruikt: de Food and Drug Administration (FDA) is nog bezig met de toelatingsprocedures. De FDA is het agentschap van de VS dat de kwaliteit van voedsel en medicijnen controleert. Zolang de toelatingsprocedure duurt mogen de moderne uv-filters niet op de Amerikaanse markt komen.

Oxybenzon en andere ‘ouderwetse’ uv-filters zijn in Carabisch Nederland een probleem omdat de eilanden veel Amerikaanse toeristen trekken. „Zij brengen hun zonnebrandcrème van huis mee,” zegt Slijkerman, en de Amerikaanse zonproducten zijn ook in de supermarkten op de eilanden te koop. Op Bonaire meert in het hoogseizoen bijna elke dag een cruiseschip aan, dat in een klap duizenden toeristen tegelijk op het eiland af zet. Die stormen de zee in, goed ingesmeerd natuurlijk.

Bij een onderzoek op het strand van Lac Bay op Bonaire constateerde Slijkerman dat de helft van de Amerikaanse toeristen producten met oxybenzon gebruikt. Van de Europese toeristen gebruikte niet meer dan een tiende deze smeersels.

Verbleking van koraal herhaalt zich steeds sneller

Watervervuiling

Uv-filters zoals oxybenzon komen in het zeewater tijdens het zwemmen – zelfs als de zonnebrandcrème waterproof is. Slijkerman nam in 2016 en 2017 zeewatermonsters en liet ze analyseren. Ze nam de monsters in de azuurblauwe binnenbaai Lac Bay met een druk toeristenstrand en vlakbij kwetsbare natuurgebieden. „We detecteerden oxybenzon maar ook een andere uv-filter – octocryleen – in het water. De stoffen kwamen voor in zulke concentraties, dat je op basis van wat in de literatuur gerapporteerd is effect op de omgeving niet kunt uitsluiten”, zegt ze.

Zelfs als toeristen zonnebrandcrème alleen aan het strand gebruiken en niet in het water gaan, kunnen de ingrediënten toch nog in zee terechtkomen, legt Slijkerman uit. Bijvoorbeeld door het afdouchen, later in het hotel. De rioolwaterzuiveringsinstallatie op Bonaire kan uv-filters niet volledig uit het water halen. „De enige manier om schade te voorkomen is het gebruik van de stof te verbieden,” zegt Craig Downs. Hawaï nam begin mei een wetsvoorstel aan om de verkoop van zonnebrandcrème met oxybenzon of octinoxaat (een andere uv-filter die schadelijk kan zijn voor koraal) vanaf 2021 op de eilanden te verbieden – als eerste regio in de wereld. Bonaire, een Nederlandse gemeente met bijzondere status, volgt dat voorbeeld. De Eilandsraad nam in mei een motie aan om de stoffen vanaf 2021 te verbieden.

Hormoonverstoorder

Craig Downs vecht voor een totaalverbod op oxybenzon in de VS, en wereldwijd. „De toxicologische gegegevens zijn beangstigend”, zegt hij. „Oxybenzon is ook voor mensen gevaarlijk.” De stof staat te boek als ‘mogelijk hormoonverstorend’. Studies vonden dat de stof in mensen de ontwikkeling van de foetus kan verstoren waardoor de baby bij geboorte kleiner is dan normaal. Oxybenzon is mogelijk ook kankerverwekkend, maar over het bewijs daarvoor discussiëren onderzoekers nog.

Ook van andere chemische uv-filters wordt vermoed dat zij schadelijk zijn voor mens en milieu. Maar het bewijs daarvoor is minder hard dan voor oxybenzon.

Wetenschappers uit de industrie zeggen dat er te weinig gegevens zijn om vast te stellen of het gevaar reëel is en een verbod te rechtvaardigen. „Bovendien wordt koraal bedreigd door veel grotere gevaren, vooral de opwarming van de aarde en lozing van ongezuiverd afvalwater”, zegt Markus Schwind van BASF. „Deze zaken bestrijden moet hoogste prioriteit zijn.”

Ecoloog Diana Slijkerman kent deze argumenten, ook vanuit de overheid in Bonaire. „Ik snap alle discussie en twijfel,” zegt ze. Ze is het ermee eens dat het onderzoek nog heel pril is en dat niemand weet hoe erg het echt is. „Het ecosysteem is kwetsbaar en wordt bedreigd van veel verschillende kanten. Maar we kunnen hier het voorzorgprincipe hanteren. Het zal nog jaren duren tot we klimaatverandering kunnen beheersen. Waterkwaliteit verbeteren kan daarentegen best snel. Het is heel makkelijk: een ander product kiezen.”

Foto iStock

Rif-vriendelijke crèmes

Een milieuvriendelijker zonnebrandproduct kiezen kan echter moeilijk zijn – vooral in Caribisch Nederland. In de supermarkten zijn zogenoemde „rif-vriendelijke” crèmes beschikbaar – maar soms bevatten zelfs die oxybenzon. Om het zeker te weten moet je de kleine lettertjes op het etiket doorvlooien, en tussen alle ingewikkelde chemische namen de boosdoeners kunnen identificeren. Dat kan voor een niet-scheikundige best lastig zijn.

Helemaal afzien van zonnebrandcrème – dat zouden sommige natuurbeschermers op Bonaire het liefst zien. „Ik smeer me nauwelijks in,” vertelt Rens Jonker. Dat vind ik verrassend omdat de blonde Nederlander een nogal lichte huid heeft. „Ik woon al lang in tropische gebieden”, verklaart hij lachend, „Misschien is mijn huid nu aan de zon gewend.” Maar, voegt hij eraan toe, hij zou niemand aanbevelen om helemaal geen zonnebrandcrème te gebruiken.

Ook Diana Slijkerman waarschuwt dat niemand terwille van de koralen mag afzien van bescherming tegen de zon. Op een slimme manier minder zonnebrandcrème gebruiken, helpt ook al, legt ze uit: „Als je tijdens het snorkelen een rashguard zou aantrekken met mouwen, dan bespaar je al iets van 50 procent op zonnecrème. Dat heeft een heel groot effect op het totaal.”

Voor duikers zoals ik is die keuze makkelijk: duik in een wetsuit met lange mouwen. Dat beschermt je niet alleen tegen de zon maar houdt je ook lekker warm. Want als er zoveel prachtige dieren te zien zijn onder water, dan kan een duik makkelijk 90 minuten duren. En dan kun je het best wel koud krijgen – zelfs in water van 28 graden.

    • Brigitte Osterath