Rusland rukt op in Afrika – met hulp van huurlingen

Militaire invloed

Rusland haalt de banden met Afrika aan; niet alleen via investeringen, maar ook via toenemende militaire activiteit.

Een goudmijn in de Centraal-Afrikaanse Republiek. De deze week in de CAR gedode Russische journalisten waren op weg naar een mijn toen ze in een hinderlaag liepen. Ze deden onderzoek naar de activiteiten van de Russische huurlingenfirma Wagner in de CAR. Foto Thierry Bresilion/Getty Images

Journalisten keken verbaasd op toen president Faustin-Archange Touadéra van de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR) eind maart het voetbalstadion in de hoofdstad Bangui betrad voor de viering van zijn tweede jaar als president. De president werd, zoals een Russische krant het omschreef, omringd door „gewapende personen met Slavische trekken”.

Wat bleek? De beveiliging van grote bijeenkomsten in de CAR, eerder in handen van Rwandese VN-soldaten, was overgedragen aan Russische speciale eenheden. „Witte bewakers hebben op dit moment bijna de gehele controle over de regering van de president, en hebben onbeperkte toegang tot zijn agenda en zijn entourage”, schreef de Russische zakenkrant Vzgljad. Toen de president de volgende dag een militaire parade inspecteerde, waren de soldaten uitgerust met Russische camouflagepakken en werden zij aangevoerd door Russische commandanten.

De twee scènes zijn het resultaat van onderhandelingen tussen Moskou en Bangui, vorig jaar oktober in Sotsji, over de Russische training en bewapening van het leger van de Centraal-Afrikaanse Republiek. In december stelde Rusland de VN op de hoogte van de inzet van „vijf militaire en 170 civiele instructeurs voor de periode van een jaar”. Volgens Rusland was de inzet bedoeld om bij te dragen aan de veiligheid in het door conflicten verscheurde land, maar Moskou maakte er geen geheim van eveneens grote belangstelling te hebben voor de grondstoffen van de Centraal-Afrikaanse Republiek.

Algauw rees de vraag: wie zijn die ‘instructeurs’ die Rusland naar de CAR en naar andere Afrikaanse landen stuurt? Op die vraag gaf Le Monde in april van dit jaar antwoord. Volgens de Franse krant zou het gaan om vijf officieren van de Russische inlichtingendiensten, maar zouden de civiele instructeurs in dienst zijn van twee particuliere bedrijven: Sewa Security Services en Lobaye Ltd. Daarachter zou weer de mysterieuze Russische huurlingenfirma Wagner Group schuilgaan. Wagner is een particulier militair bedrijf in handen van zakenman Jevgeni Prigozjin, die bevriend is met Poetin en tevens betrokken is bij de ‘trollenfabriek’ IRA.

Wagner stuurde de afgelopen jaren in het geheim huurlingen naar de oorlogen in Syrië en in Oost-Oekraïne. Volgens onderzoekers is de inzet van huurlingen in die landen – waar Rusland officieel geen grondoorlog voert – een manier om geheime, soms illegale operaties uit te kunnen voeren en het aantal officiële slachtoffers binnen de eigen militaire gelederen beperkt te houden.

Journalisten vermoord

Dinsdag vestigde het mysterieuze bedrijf opnieuw de aandacht op zich toen drie Russische journalisten die onderzoek deden naar de activiteiten van Wagner in de CAR, in de buurt van de centrale stad Sibut een hinderlaag liepen en werden vermoord. De daders zouden volgens de regering lid zijn van een lokale rebellengroep die het gemunt had op de bezittingen van de drie. Maar sinds de geruchtmakende moorden wordt in Rusland druk gespeculeerd over een mogelijk verband tussen het onderzoek van de journalisten – dat zij uitvoerden in opdracht van oppositiepoliticus en ex-oligarch Michail Chodorkovsky – en de aanslag. Volgens hun opdrachtgever waren zij onverrichter zake teruggekeerd nadat zij hadden geprobeerd een vermeende compound van Wagner te betreden.

Lees ook: Drie Russische journalisten gedood in CAR

Woordvoerster Maria Zacharova van het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken deed de speculaties over de toedracht woensdag geërgerd af als „gezever’’, maar ontkende in een bericht op Facebook over het incident niet dat Wagner actief is in het land: „Er is geen enkele sensatie in de aanwezigheid van Russische instructeurs in de CAR, niemand heeft iets verborgen gehouden.”

Militaire activiteit

Het Russische militaire avontuur in de CAR staat niet op zichzelf. Terwijl Rusland en het Westen steeds verder van elkaar afdrijven, is Rusland sinds enkele jaren druk bezig met een herontdekking van het Afrikaanse continent. Daarbij maakt Moskou handig gebruik van de goede betrekkingen uit de Sovjetjaren, toen Afrika niet alleen werd gekoesterd onder het mom van de Vriendschap der Volkeren, maar ook een belangrijke bestemming was voor Russische wapens en het podium vormde waarop bloedige conflicten met het vijandelijke Westen werden uitgevochten.

Lees ook: Een trollenfabriek, ‘geleid’ door een Kremlin-kok

„Veel landen hebben hun activiteiten opgevoerd op het Afrikaanse continent. Uiteraard zouden wij graag hetzelfde doen”, zei president Poetin vorig jaar tijden een economisch forum getiteld ‘Russia Calling’. Inderdaad investeerden Russische bedrijven de afgelopen jaren flink in onder meer Angola, Botswana, Ivoorkust, Nigeria en Zuid-Afrika. Maar naast economische motieven lijken geopolitieke drijfveren nog belangrijker.

In april bevestigde de militaire site South Front geruchten over een mogelijke Russische militaire basis in het piepkleine, niet-erkende maar zeer strategisch gelegen Somaliland. Volgens lokale media zou Rusland onderhandelen over de bouw van een „bescheiden marine- en luchtmachtbasis voor niet meer dan 1.500 medewerkers” even buiten de havenstad Zeila. In ruil daarvoor zou Moskou investeren in het land en helpen bij de internationale erkenning van het staatje. „Een eventuele Russische basis zou om veel meer gaan dan alleen het irriteren van de Amerikanen”, schreef de Russische analist Andrew Korybko dit jaar.

Rusland haalde vorig jaar de betrekkingen met het internationaal geïsoleerde Soedan aan. Hoewel Moskou Khartoum sinds jaar en dag van wapens voorziet – tot woede van de internationale gemeenschap – was de sinds 1989 zittende Soedanese president Omar al-Bashir eind vorig jaar voor het eerst in Moskou om te praten over de bouw van een Russische legerbasis in zijn land. Rusland had speciaal een vliegtuig gestuurd om Bashir, die wordt gezocht wegens oorlogsmisdaden, veilig naar Moskou te krijgen. Bashir zou tegen Poetin zijn afkeer van de VS hebben uitgesproken, dat onlangs sancties tegen het land verlichtte. Nog geen twee maanden na Bashirs bezoek meldden verschillende media de aankomst van een ‘onbekend aantal’ Wagner-troepen in Soedan. De Russische nieuwssite The Bell onthulde in juni dat een bedrijf gelieerd aan Prigozjin nu goud delft in Soedan.

Poetin met CAR-president Touadera. FOTO EPA

Voorlopig lijkt de Russische opmars in Afrika nog lang niet ten einde. Integendeel. Aan het gasrijke Mozambique beloofde Moskou in maart militaire samenwerking. Nieuwssite Radio Free Europe slaagde er in maart in drie anonieme Wagner-commandanten te spreken. Zij bevestigden dat hun firma samenwerkt met het Russische leger en legden uit dat het hun werk is om ‘invloedszones’ uit te breiden. „Ze bezetten bepaalde gebieden – bij voorkeur olie- en gasvelden – en bewaken deze.” De drie voorspelden dat de behoefte aan hun diensten alleen maar zou groeien zolang het conflict tussen Rusland en de VS voortduurt. „Er liggen veel gevechten in het verschiet. Wagner vecht al in Soedan. Binnenkort zal het Libië zijn.”

Correctie: In dit artikel stond foutief vermeld dat Moskou wapens levert aan Darfur, dat moet Khartoum zijn.

    • Eva Cukier