Hoe moet Concertgebouworkest verder na het ontslag van Gatti?

Analyse Het Concertgebouworkest ontsloeg donderdagmiddag chef-dirigent Daniele Gatti (56): een unicum in de geschiedenis van het 130-jarige orkest. Hoe kon dat gebeuren? En hoe nu verder?

Chef-dirigent Daniele Gatti tijdens een uitvoering met het Concertgebouworkest. Foto Robin Utrecht

In de geruchtenmachine hoorde je erover, en je zag het op het podium ook: het fysiek losse dat past bij het zuidelijke temperament van de Italiaanse chef-dirigent Daniele Gatti (56). In de dagelijkse omgang leek het een min of meer onschuldig gegeven. Een hand op een schouder, een aai langs een kin. Anekdotes over Gatti’s versiermethodes (een uitnodiging in zijn kleedkamer, gevolgd door een poging tot een kus) waren er wel, maar werden doorgaans afgedaan met een lach: Gatti is een wereldberoemd dirigent, en bovendien: de laatste jaren zou hij „rustiger” zijn geworden, aldus ingewijden.

Een onderzoeksartikel in The Washington Post afgelopen week veranderde alles. Gesprekken door Washington Post-journalisten met vijftig musici leidden tot twee aantijgingen aan het adres van Daniele Gatti over ongewenste intimiteiten in 1996 en 2000. Gebeurtenissen uit een ver verleden, waarvan stoïcijns stilzwijgen door de directie van het Concertgebouworkest leek te wijzen op een wens dat die aantijgingen zo in de luwte van de zomer wel weer zouden overwaaien.

Maar de stilte bleek er een voor de storm: het ontslag van Gatti op donderdagmiddag om 12 uur precies naar aanleiding van „ervaringen van een aantal vrouwelijke KCO-musici die ongepast zijn gezien Gatti’s positie als chef-dirigent. Dat heeft geleid tot onherstelbare schade aan de relatie tussen orkest en dirigent.” Hoe recent voornoemde ervaringen zijn, werd niet bekendgemaakt. Gatti werd in 2016 chef-dirigent, maar stond al vanaf 2004 regelmatig als gastdirigent voor het Concertgebouworkest.

Via zijn advocaat laat Gatti weten dat hij „uitermate verrast” is door het besluit van het Concertgebouworkest, en dat hij „alle beschuldigingen nadrukkelijk ontkent”. De dirigent heeft zijn advocaten gevraagd „zijn reputatie” te beschermen, en actie te ondernemen als „deze lastercampagne” voortduurt.

Lees ook dit profiel bij de aanstelling van Gatti in 2016: De zeven deugden van Daniele Gatti

Unieke gebeurtenis

Het ontslag van Gatti na slechts twee jaar is een unieke gebeurtenis in de geschiedenis van het 130-jarige orkest, dat prat gaat op zijn extreem langdurige relaties met chef-dirigenten. Van de slechts zeven (!) chefs in die hele geschiedenis vertrokken er weliswaar een aantal in onmin (Mengelberg, Haitink, en Chailly), maar bij de laatste twee berustte die onmin in essentie op sleet in de relatie, niet op acute problemen.

Violiste Leonie Bot, voorzitter van de Vereniging Het Concertgebouworchest, zei donderdagmiddag desgevraagd dat de musici „achter het besluit van de directie en algemeen directeur Jan Raes staan”. Andere musici spraken in vertrouwen van een „dapper en doortastend besluit”. Raes zelf was niet bereikbaar voor commentaar en laat via de woordvoerder van het orkest verwijzen naar de eerder uitgebrachte verklaring: „Daaraan hebben wij niets toe te voegen.”

De relatie tussen het orkest en Gatti was van meet af aan niet rimpelloos. Zijn zeer snelle benoeming in 2014 als opvolger van Mariss Jansons per 2016 was gezien Gatti’s beperkte ervaring met orkesten op Champions League-niveau enigszins omstreden. Concerten onder zijn leiding bleven wisselende resultaten en dito reacties opleveren. De orkestmusici waren verdeeld over Gatti’s leiderschap, maar niet in verontrustende mate.

Dirigent Daniele Gatti repeteert met Concertgebouworkest.

Foto Robin van Lonkhuijsen / ANP

Contract tot 2020

De op internet circulerende geruchten dat het orkest de #MeToo-beschuldigingen zou hebben aangegrepen als welkome aanleiding om de relatie met Gatti te beëindigen, zijn om meer redenen zeer onwaarschijnlijk. Allereerst liep Gatti’s contract tot 2020: over anderhalf jaar was beëindiging van die relatie zonder een vermoedelijk complexe en langdurige juridische ontslagprocedure mogelijk geweest. Daar komt bij dat het ontslag op staande voet het orkest nu plaatst voor een logistieke zomernachtmerrie van sensationele proporties: over twee weken beginnen de repetities voor de Europese orkesttournee die op 23 augustus in Amsterdam begint. Gatti zou het orkest leiden in KCO-kernrepertoire (Bruckner en Mahler). Om de reputatie van een van de beste orkesten ter wereld te behouden kan het orkest die taak niet zomaar overlaten aan de eerste de beste gastdirigent.

En dat is nog maar het begin van al het geregel waar de staf de komende weken druk mee in touw zal zijn: in het laatste trimester van 2018 zou Gatti 27 concerten leiden waarvoor op stel en sprong vervanging geregeld moet worden, gevolgd door nog eens vijftien concerten in de rest van het seizoen. Zoals een tournee door de Verenigde Staten en een zeer prestigieuze seizoensafsluiting: een reeks voorstellingen van Debussy’s Pelléas et Mélisande bij De Nationale Opera.

Sponsoren en relaties

Opmerkelijk in de verklaring vanuit het orkest is de prominente formulering van de „commotie onder stakeholders in binnen- en buitenland”. Die zin vat goed samen in wat voor krachtenveld een internationaal toporkest als het Concertgebouworkest staat: ook de publieke opinie van sponsoren en relaties in het buitenland is van levensbelang voor de reputatie en de financiering. Een chef van besproken gedrag kan het orkest zich, kortom, eenvoudigweg niet veroorloven.

Sinds in oktober 2017 de hashtag #MeToo viral ging als verzamelnaam voor de bekendmaking van ervaringen met seksuele intimidatie of aanranding, werden zo al verschillende (wereldberoemde) dirigenten door orkesten ontslagen, onder wie James Levine van de Metropolitan Opera in New York en Charles Dutoit bij het Royal Philharmonic Orchestra in Londen.

Het artikel in The Washington Post dat leidde tot Gatti’s ontslag had ook voor anderen al gevolgen: violist William Preucil, concertmeester van het orkest in Cleveland, werd geschorst en legde zijn lesbaan neer. De Franse operaregisseur Bernard Uzan, door vier vrouwen beschuldigd, stopt helemaal. „Ik kom uit een andere cultuur en ben van de generatie die volwassen werd in de jaren zestig. Dat is geen excuus, maar wel een feit. […] Ik realiseer me dat het zeer moeilijk, zelfs vrijwel onmogelijk voor me is me aan te passen bij de nieuwe regels omtrent gedrag en menselijke relaties. Ik ga me wijden aan mijn andere passie: schrijven”, aldus Uzan in een verklaring.

Op langere termijn bezien is de timing van het ontslag al even problematisch. Bij veel toporkesten (New York, Berlijn, Londen) zijn net nieuwe chef-dirigenten benoemd. Gevolg: de vijver waaruit Gatti’s opvolger moet worden gevist, is allesbehalve rijkgevuld. Voor het management van het orkest breekt daarmee een extreem lastige, cruciale periode aan.

Correctie (3/8/2017): In een eerdere versie van dit artikel werd gesproken over eredivisieniveau waar Champions League-niveau werd bedoeld.

    • Mischa Spel