Theatermakers spelen met gender op festival Boulevard

Gender

Theaterfestival Boulevard besteedt dit jaar veel aandacht aan genderdiversiteit. Mounir Samuel maakt er zijn theaterdebuut. „Gender zit het diepst in je kern, bijna in je botjes.”

Sven Ratzke in Starman Foto Hanneke Wetzer

Met het credo ‘what you see, is what you guess’ besteedt theaterfestival Boulevard dit jaar speciale aandacht aan voorstellingen over identiteit. Het festival wil toeschouwers aanmoedigen om verder te kijken dan de eerste indruk. In het afgelopen theaterseizoen kreeg culturele diversiteit al volop de ruimte op de podia, maar er valt méér pluriformiteit te vieren: op het gebied van gender bijvoorbeeld.

Lees ook het interview over gender met Leonne: Van de rechter mag Leonne genderneutraal zijn

Door een wereldwijde focus op de machtsverhoudingen tussen mannen en vrouwen (#MeToo), discussies over genderneutrale toiletten en een groeiende bekendheid van transgenders staat genderdiversiteit internationaal op de agenda. Boulevard draagt zijn steentje bij door deel te nemen aan het ‘Performing Gender’-project van de Europese Unie, waarbij dansers in een meerjarig programma met het onderwerp aan de slag gaan, en door volop voorstellingen te programmeren waarin met gender(rollen) wordt gespeeld.

Sven Ratzke in Starman. Foto Hanneke Wetzer

Sven Ratzke: Verwarring en verleiding

Bij entertainer Sven Ratzke (41), die met zijn David Bowie-ode Starman op Boulevard staat, loopt gender als een rode draad door zijn carrière. Toen hij zo’n twintig jaar geleden voor het eerst op de planken stond, werd hij meteen bestempeld als ‘androgyn’, iemand die qua uiterlijk tussen mannelijk en vrouwelijk zweeft. Zelf had hij niet de indruk dat hij iets onconventioneels deed: als vroeger de andere jongens zich met carnaval verkleedden als prins of indiaan, ging hij als diva. „Het is voor mij altijd heel natuurlijk geweest.” Jarenlang zong Ratzke alleen nummers van vrouwelijke vocalisten en hij speelde de hoofdrol van een transgender-rockster in de musical Hedwig and the angry inch. ‘Ik ben gewoon net zo geïnteresseerd in mannen als in vrouwen.’

Aan het begin van zijn carrière merkt Ratzke al, dat toeschouwers ongemakkelijk worden van zijn ongrijpbare verschijning. „Als mensen je niet kennen, willen ze je zo snel mogelijk in een categorie plaatsen.” Doordat hij flirt met een ‘vrouwelijke’ esthetiek, nemen ze aan dat hij homo is. Het publiek moet lang aan hem wennen, omdat hij zichzelf geen aaibaar imago aanmeet. „Als je tussen de seksen heen en weer dwarrelt en weinig prijsgeeft, blijf je afstandelijk.” Inmiddels heeft Ratzke het verleiden van zijn publiek goed in de vingers en beleeft hij zelfs het meeste plezier aan weerbarstige toeschouwers. „Als er een conservatieve ambtenaar op de eerste rij zit met z’n armen over elkaar en een boze blik, is het voor mij de grootste uitdaging om hem mee te krijgen in mijn wereld.”

Sven Ratzke zingt ‘Heroes’ van David Bowie:

Op de bühne draagt Ratzke extravagante outfits van modeontwerpers als Thierry Mugler, die ook Bowie en Lady Gaga kleedde. „Op het toneel ben ik over the top, maar het blijft een rol. Als het licht aan gaat, begint het voor mij. Daarna doe ik het allemaal weer uit.” Die scheiding tussen podium en privé is niet voor iedereen vanzelfsprekend. Als Ratzke langere tijd optrekt met John Cameron Mitchell, de geestelijk vader van Hedwig and the angry inch, valt hem een verschil tussen hen op. Tijdens een tournee mengt Mitchell liedjes, die hij als Hedwig zingt, met persoonlijke verhalen over het ontstaan van de musical. De nagellak die hij voor zijn personage opdoet, draagt hij de dag na het optreden nog steeds. „Dan is John zichzelf, maar ook nog een beetje Hedwig. Dat lijkt mij, als performer, heel raar.”

Lineke Rijxman, The gentle woman. Foto Inez van Lamsweerde en Vinoodh Matadin

Lineke Rijxman: Hoer, maagd of huisvrouw

In The gentle woman van mugmetdegoudentand, die op Boulevard in première gaat, speelt actrice Lineke Rijxman (61) een vrouw met een internetverslaving. In het voortraject onderzocht ze – samen met regisseur Davy Pieters – enkele controversiële incidenten op sociale media waarvan specifiek vrouwen het slachtoffer werden. Op internet hebben zij, veel meer dan mannen, te maken met heftige kritiek op hun uiterlijk. „Die kapotmakerij gaat extreem ver en is bijna altijd seksueel.” Ook verbaasde Rijxman zich over de talloze onrealistische representaties van vrouwen op het web. „Van diversiteit is geen sprake. Net als in de reclame beweegt de rol van de vrouw zich daar tussen de hoer, de maagd en de huisvrouw.”

Teaser The gentle woman:

De hoofdpersoon van The gentle woman verliest zichzelf in het web, omdat ze weinig contact met de buitenwereld heeft. Ze is onzeker en voelt zich niet gezien. Had de hoofdpersoon van de voorstelling ook een man kunnen zijn? Rijxman twijfelt. Ze omschrijft het personage als iemand die gaandeweg steeds meer inzicht krijgt in de onbewuste processen die tot haar verslaving hebben geleid. Is dat typisch vrouwelijk? „Al gaan mannen en vrouwen soms verschillend met verslaving om: in dit geval had het net zo goed over een man kunnen gaan.”

Tabea Martin, Pink for girls and blue for boys. Foto Helen Ree

Tabea Martin: Mannetje op de wc-deur

De Zwitserse choreograaf Tabea Martin (39) zag een kloof tussen jongens en meisjes in het publiek van haar dansvoorstellingen. Het frustreerde haar dat kinderen zich al zo jong laten beïnvloeden door sekseclichés, dus besloot ze dat onderwerp te onderzoeken. Ze dook in de literatuur en interviewde kinderen tot tien jaar, ouders en leerkrachten. Dit leidde tot Pink for girls and blue for boys, een dansperformance vanaf zes jaar, waarin de spelers zich van alle gendernormen bevrijden. Eerst doen ze alles nog keurig in lijn met de maatschappelijke verwachtingen, maar al snel ontstaat een act waarin alles kan en mag. Het is een pleidooi voor de fantasie, legt Martin uit, zodat we genderrollen meer als een spel gaan zien. „In ieder mens zit iets mannelijks en iets vrouwelijks. Je hoeft jezelf niet in een hokje te plaatsen, omdat er bij de toiletten toevallig een symbool van een mannetje of een vrouwtje staat.”

Trailer Pink for girls and blue for boys:

Pink for girls and blue for boys raakt een snaar bij de kinderen. Zij blijken verrassend ruimdenkend, terwijl volwassenen schrikken van het grensoverschrijdende gedrag in de voorstelling. Steevast zijn er naderhand ouders of leerkrachten die een hartig woordje met de choreograaf willen spreken: ‘als we dit hadden geweten, hadden we dit ons kind nóóit aangedaan!’ De tolerantie is niet in alle landen even groot, merkt de choreograaf, die voor haar opleiding meer dan tien jaar in Amsterdam woonde en nu in Basel gevestigd is. Zelfs binnen één land kunnen de verschillen groot zijn. Waar bepaalde steden in Italië haar verrasten door hun openheid, zaten in kleinere Zwitserse steden veel ‘conservatieve geesten’ in het publiek.

Als kinderen uit hun genderrol willen stappen, blijkt dat nog niet eenvoudig, ontdekt Martin. Zelfs in de architectuur van scholen liggen vaste patronen besloten. Op een Zwitsers schoolplein was bijvoorbeeld een speciale plek voor jongens ingericht, waar lekker werd gevoetbald. Meisjes die mee wilden doen, voelden zich geïntimideerd en gingen toch maar iets anders doen. Het belangrijkste gevolg van de voorstelling vindt Martin dat kinderen zich bewust worden van dat soort sociale structuren. „Ze beginnen te begrijpen dat hokjes niet hoeven. Na de voorstelling zeggen meisjes: mijn vriendinnen zitten op ballet, dus ik ook. Daarom doe ik geen sport. Dat vind ik heel goed – dat ze daar eens bij stil staan.”

Mounir Samuel. Foto Jean van Lingen

Mounir Samuel: Omgekeerde wereld

Auteur en opiniemaker Mounir Samuel (28) merkte al vroeg dat hij moeilijk aan de verwachtingen rond zijn sekse kon voldoen en begon drie jaar geleden aan zijn transitie. In zijn theaterdebuut En toen schiep God Mounir, dat hij op Boulevard uitprobeert, ontleedt hij de verschillende lagen van zijn identiteit. Hij wil zijn publiek een spiegel voorhouden, hun vaste denkpatronen doorbreken. Hierbij komen geloof, seksualiteit en afkomst voorbij, maar gender zit „het diepst in je kern, bijna in je botjes”, meent Samuel. „Een kind van anderhalf roept niet ‘ik ben wit’ of ‘ik ben moslim’, maar weet al dat hij een jongen is. Die socialisatie begint heel jong.”

In de voorstelling beschrijft Samuel een aantal ontmoetingen die grote invloed op hem hebben gehad, onder meer tijdens zijn reizen in het Midden-Oosten. Voor deze ervaringen is het bepalend geweest, dat hij destijds „in vrouwelijke vorm” reisde, dus vertelt hij zijn verhalen vanuit dat perspectief. Dit zorgt altijd voor grote verwarring. „Het is de omgekeerde wereld: vroeger wist ik dat ik een man was, maar zag iedereen een vrouw. Nu heeft iedereen moeite om mij niet als man te zien.” Identiteit is niet eenduidig, wil Samuel maar zeggen: een eerste indruk kan verraderlijk zijn. „Wie mij op straat tegenkomt, ziet waarschijnlijk een Marokkaanse, cis-gender [iemand van wie de seksule identiteit overeenkomt met het aangeboren biologische geslacht, red.], heteroseksuele moslim. Maar dat ben ik alle vier niet.”

Samuel ontmoet regelmatig mensen die openlijk twijfelen aan zijn geloofwaardigheid als man. Hij heeft het gevoel dat hij zijn mannelijkheid steeds moet bewijzen. Maar hoe doe je dat? Mannen die hij spreekt, kunnen hem niet vertellen wat dat ‘man-zijn’ inhoudt. „Ze kunnen wel vertellen hoe het is om geen vrouw te zijn, maar dat is geen intrinsieke mannelijkheid. Mijn conclusie: de man weet niet wat hij is, zonder de vrouw.”

Mounir Samuel: vlog ‘I’m me - embracing a pluriform identity’

    • Elisabeth Oosterling