Russische man geniet straks 1,5 jaar van pensioen

Pensioenleeftijd Rusland

In Rusland gaat de pensioenleeftijd drastisch omhoog. Het is de meest impopulaire maatregel die president Poetin ooit heeft doorgevoerd. Veel Russen vrezen hun pensioen straks niet meer te halen.

Protest in Moskou tegen de nieuwe pensioenleeftijd. Foto Kirill Kudryavtsev/AFP

In Orenburg maken jonge Russen zich geen illusies. Later met pensioen? „Dat ga ik niet halen”, zegt student Moerat Kalipov, amper negentien lentes jong.

„We moeten realistisch zijn”, zegt de 42-jarige psycholoog Gleb Njoechanov: „Ik denk niet dat ik zo lang leef. Receptioniste Oksana Nikoelina (36) maakt er maar een cynisch grapje van. „Op de dag dat ik met pensioen ga, overlijd ik waarschijnlijk.”

De pensioenleeftijd in Rusland gaat drastisch omhoog. In 2024 zullen mannen niet op hun 60ste, maar op hun 65ste met pensioen gaan. De pensioenleeftijd voor vrouwen stijgt zelfs met acht jaar, van 55 naar 63.

De verhoging van de pensioenleeftijd is de meest impopulaire maatregel die president Poetin ooit heeft doorgevoerd: meer dan 90 procent van de Russen is tegen het plan, zo blijkt uit onderzoek.

Het pensioen is voor Rusland een heilige koe: een sociaal relict uit Sovjettijden. In zijn eerste jaar als president vestigde Poetin zijn gezag mede door ervoor te zorgen dat de pensioenen weer op tijd werden uitbetaald. Veel van de 40 miljoen gepensioneerden van Rusland stemmen sindsdien op Poetin.

Nu gaan de pensioenen op de schop. Na zijn herverkiezing dit voorjaar heeft Poetin nieuwe doelen gesteld voor de ontwikkeling van Rusland: investeringen in onderwijs, gezondheidszorg en infrastructuur. Om die ‘mei-oekaze’ te kunnen realiseren is er de komende zes jaar acht triljoen roebel (109 miljard euro) nodig. Dat geld is er niet. Rusland komt uit een crisis en de afgelopen vier jaar is Ruslands reservefonds – 75 miljard dollar aan olie en gaswinsten – in hoog tempo uitgegeven. De regering moet ergens geld vandaan halen en verhoogt daarom niet alleen de pensioenleeftijd, maar ook het btw-tarief, tot 20 procent.

In tientallen plaatsen de straat op

De maatregelen roepen veel weerstand op. Tijdens het WK mocht er in de speelsteden niet worden gedemonstreerd, maar in tientallen andere plaatsen gingen Russen de straat op. Afgelopen zaterdag verzamelden zich 6.000 betogers in het centrum van Moskou. Hoewel de gemeente toestemming had gegeven voor de demonstratie werden de organisatoren – onder andere uit de staf van oppositieleider Aleksej Navalny – opgepakt.

De 57-jarige Tanja Kobjakina is sinds haar 43ste gepensioneerd. Leraren aan de muziekschool in Orenburg konden na 25 jaar stoppen. Ze verzorgt thuis haar bejaarde moeder Aleksandra. Foto Steven Derix

Protest was er ook in Orenburg, een wat sjofele industriestad aan de voet van de Oeral, dicht tegen de grens met Kazachstan. Meer dan tweehonderd jaar was dit een garnizoensstad, een Russische voorpost aan de rand van de steppe. De industrialisering kwam in de Tweede Wereldoorlog, toen de Sovjets hun fabrieken verplaatsten van het front naar het achterland. De beroemde cellist Mstislav Rostropovitsj werd in 1941 geëvacueerd naar deze stad – het conservatorium draagt zijn naam. Nog beroemder is kosmonaut Joeri Gagarin, die tussen 1955 en 1957 studeerde aan de militaire luchtvaartschool, nu niet meer dan een vervallen woonkazerne waar de schimmel op de muren staat.

Beneden bij de rivier spetteren de kinderen in het ondiepe water, maar het centrum is rond het middaguur uitgestorven. Dan galmt er even verderop marsmuziek. De communistische partij van Orenburg deelt in de brandende zon folders uit. Op 28 juli willen de communisten opnieuw demonstreren. Bij de vorige demonstratie kregen ze ruim duizend mensen de straat op. Dat kwam misschien ook omdat de lokale vertegenwoordigers van oppositieleider Aleksej Navalny die dag een protest organiseerden, maar toch.

De gemiddelde leeftijdsverwachting voor mannen in Orenburg lag in 2016 onder de 65 (64,94 jaar)

Valeri Zyrjanov heeft Joeri Gagarin nog met eigen ogen gezien, want hij loopt al tegen de tachtig. De voormalige majoor houdt de vlaggenstok met het bloedrode vaandel fier omhoog. Over de pensioenhervormingen kan hij kort zijn: „Volslagen idiotie! Veel mensen leven niet lang genoeg om straks nog met pensioen te kunnen gaan.” De majoor heeft een punt: in Orenburg leeft men korter dan in de rest van Rusland.

In 2015 stond de ‘oblast’ Orenburg wat betreft de gemiddelde levensverwachting bij geboorte op plaats 61 van de in totaal 85 regio’s van de Russische Federatie. In 2016 lag de gemiddelde levensverwachting hier ruim een jaar onder het landelijke gemiddelde (71,9 jaar). De gemiddelde levensverwachting voor mannen in Orenburg lag in 2016 onder de 65 (64,94 jaar).

Volgens sommige inwoners ligt het aan het harde klimaat: bloedhete zomers en ijzig koude winters. Misschien ligt het aan de uitstoot van de gasfabriek even buiten de stad. Vele inwoners denken dat de hoge sterfte aan kanker te wijten is aan de nucleaire oefening van 14 september 1954, toen een bommenwerper een atoombom afwierp op zo’n honderd kilometer van de stad.

Het ligt zeer zeker ook aan de slechte staat van de gezondheidszorg in Orenburg. De binnenplaats van het streekziekenhuis voor infectieziekten heeft nog het meeste weg van een vervallen fabrieksterrein. Tussen de plassen staan graatmagere patiënten te roken. De meesten zijn nog geen dertig.

Het ligt aan de voeding, zegt hotelreceptioniste Oksana Nikoelina, terwijl ze peinzend kijkt naar de hamburger die ze net heeft besteld. „Vet vlees. Mensen hebben geen geld om groenten en fruit te kopen.”

Het gemiddelde maandinkomen in Rusland is 40.000 roebel (540 euro), maar in Orenburg liggen veel salarissen daar ver onder. „Een lening afsluiten om warme laarzen te kopen voor de winter is hier normaal”, zegt Nikoelina beslist. „Mensen zitten voortdurend in de stress: kunnen ze hun hypotheek morgen wel betalen?” Ook dat is ongezond.

Op de dag dat ik met pensioen ga, overlijd ik waarschijnlijk

Oksana Nikoelina, receptioniste (36)

Nikoelina’s moeder stierf toen ze 59 was – kanker. Het afgelopen jaar werd er bij haar zelf een tumor gevonden – net op tijd. Een goede vriend overleed op 35-jarige leeftijd aan een hartaanval. „Al mijn vrienden zeggen: ik hoop dat ik het ga halen, die nieuwe pensioenleeftijd”, zegt Nikoelina somber. „Maar nog steeds zijn er geen massale protesten.”

Maksim Amelin hoopt daar wel op. De eerste partijsecretaris van de lokale communisten heeft de megafoon niet weggelegd. „Wij vinden dat de pensioenleeftijd alleen kan worden verhoogd als de gemiddelde levensverwachting sterk is gestegen”, zegt hij.

Maar dat lijkt een gepasseerd station. Tijdens de eerste stemming op 19 juli in de Doema werd de pensioenwet met grote meerderheid aangenomen: Poetins partij ‘Verenigd Rusland’ bezet bijna driekwart van de zetels in het Russische parlement. De communisten hebben hun hoop gevestigd op de tweede behandeling. „Als mensen massaal de straat op gaan, dan kan de wet substantieel worden geamendeerd”, zegt Amelin.

Lees ook: Lees ook het stuk wat correspondent Steven Derix schreef toen Poetin herkozen werd: Poetin na deze inauguratie maar even in de limousine

Veel Russen hebben hun hoop gevestigd op Poetin. Hoewel hij als hoofd van de regering verantwoordelijk is, probeert de president zo veel mogelijk afstand te houden tot het wetsvoorstel. Tegenover persbureau Tass wekte Poetin de indruk dat een definitieve beslissing nog lang niet is gevallen. „Als ze mij vragen: welke van de verschillende varianten bevalt u, dan kan ik zeggen: geen enkele.”

In 2024, zo heeft Poetin verordonneerd in zijn mei-oekaze, moet de gemiddelde levensverwachting in Rusland gestegen zijn tot 78 jaar. Voor 2030 is het doel 80 jaar.

Agenten bij 45 jaar met pensioen

Vladimir Zjoeban is 67, en hij is al acht jaar met pensioen. Elke maand krijgt hij 12.800 roebel (173 euro). „Een heel gemiddeld pensioen”, zegt hij, en dat klopt: in 2016 lag het gemiddelde pensioen in Rusland net boven de 13.000 roebel.

Niet dat Zjoeban is gestopt met werken: zijn praktijk als faillissementscurator draait gewoon door. Daardoor hoeft hij niet rond te komen van zijn karige pensioen. Vladimir Zjoeban kun je niet overtuigen van nut en noodzaak van de verhoging van de pensioenleeftijd. Hij citeert Russische economen, die hebben aangetoond dat de economische effecten negatief zullen uitpakken. Hij wijst op gevolgen voor de arbeidsmarkt, nu ouderen langer op hun plek zullen blijven zitten. „Rechtvaardigheid is ver te zoeken in het sociale beleid in Rusland”, zegt Zjoeban. Neem de siloviki: militairen, agenten en medewerkers van de vele veiligheidsdiensten. Zij zijn uitgesloten van de maatregel en kunnen straks gewoon op hun 45ste met pensioen. Zjoeban glimlacht. „Er wordt goed gezorgd voor de mensen waar het regime op leunt.”

    • Steven Derix