IS claimt aanslag fietstoeristen, Tadzjikistan wijst naar verboden partij

De moordaanslag op de fietsers in Tadzjikistan is opgeëist door IS. De regering van het land legt de schuld bij de verboden Renaissancepartij. Het tekent de complexe verhoudingen in het land.

Een screenshot van de video waarop de daders van de aanslag in Tadzjikistan te zien zijn.

„Tadzjikistan is bezet door ongelovigen, die met behulp van de afvalligen hun geloof voor een lage prijs hebben verkocht.” Met die woorden begint het filmpje dat IS-kanaal Amaq dinsdag online zette. In het filmpje zijn de vijf daders te zien die zondag een groep fietstoeristen aanvielen in het zuiden van Tadzjikistan. Vier fietsers werden vermoord, onder wie de Nederlandse René Wokke. Zijn vriendin werd in het ziekenhuis opgenomen en bevindt zich volgens de Duitse ambassade in Tadzjikistan nu in een safehouse in de hoofdstad Doesjanbe.

Gezeten op een rots spreekt de oudste van de vijf mannen in het filmpje een loyaliteitsverklaring uit aan IS-leider Abu Bakr al-Baghdadi en waarschuwt hij de „ongelovigen” dat „het woord van God zal overwinnen”. Boven hun hoofden wappert de zwarte IS-vlag.

Onduidelijk is waar en wanneer het filmpje is gemaakt, maar de mannen vertonen treffende gelijkenis met de toegetakelde lijken van vier daders – de vermeende leider van de groep werd levend gearresteerd – op de foto’s die het Tadzjiekse ministerie van Binnenlandse Zaken maandag publiceerde. IS, dat regelmatig aanslagen claimt, pleegde nog niet eerder een aanslag in het land.

Radicale groepen komen op

Volgens het ministerie zou niet IS, maar de Islamitische Renaissancepartij (IRPT) achter de aanslag zitten, met als doel het land te „destabiliseren”. De IRPT, tot 2015 de enige legale islamitische partij van Tadzjikistan en daarna verboden, ontkende dinsdag iets met de aanslag te maken te hebben en riep op tot een internationaal onderzoek naar de zaak, zo meldde het Tadzjiekse nieuwsmedium Akhbor via Twitter. Vier Tadzjiekse oppositiegroepen – alle vier verboden in het land – zeiden woensdag in een open brief aan de regering te betreuren dat het onderzoek in de zaak te wensen overlaat, dat de regering “zonder duidelijk bewijs” de Renaissancepartij beschuldigt en andere scenario’s buiten beschouwing laat. “Het ministerie negeert het feit dat terreurgroep IS de verantwoordelijkheid voor de aanslag heeft opgeëist”. Het ministerie heeft zijn verklaring nog niet ingetrokken of bijgesteld, en het was dinsdag niet bereikbaar voor commentaar.
Het stelde tevens dat de leider van de groep een ideologisch-militaire training zou hebben ondergaan in Iran.

Het feit dat de mannen in het IS-filmpje de islamitische Tadzjieken ‘afvalligen’ noemen is tekenend voor de complexe politieke verhoudingen in de regio. In Tadzjikistan wordt de liberale, sunnitische Hanafi-islam aangehangen, maar na de val van de Sovjet-Unie kwamen radicalere groepen op, zoals de Islamitische Beweging van Oost-Turkestan, het internationale, pan-islamitische Hizbut al-Tahrir en de militante Islamitische Beweging van Oezbekistan.

Sinds Islamitische Staat in 2014 opkwam en veel jonge, vaak werkloze mannen uit Centraal-Azië aantrok, treedt de sinds 1992 zittende president van Tadzjikistan Emomali Rachmon keihard op tegen de fundamentalistische islam. In hetzelfde jaar waarin de Renaissancepartij werd verboden, geboden officials in sommige regio’s van Tadzjikistan mannen hun baard af te scheren, om islamitisch extremisme tegen te gaan. Moskeeën worden in de gaten gehouden en mogen geen minderjarigen toelaten en winkels waar hoofddoeken werden verkocht, werden verboden. In 2017 werd de publicatie en import van religieuze boeken aan banden gelegd, zo schreef The Economist vorig jaar.

Tweeduizend Tadzjieken naar IS

Lees ook: Moeten we meer terreur uit Centraal-Aziatische hoek vrezen?

Ironisch genoeg leidt het harde optreden van de autoriteiten volgens deskundigen juist tot radicalisering van moslims. Rond de tweeduizend Tadzjieken zouden zich de afgelopen jaren bij IS in Irak en Syrië hebben aangesloten. Volgens een rapport uit 2015 van de Brusselse denktank International Crisis Group streden in die periode zo’n twee- tot vierduizend Centraal-Aziaten voor IS. Ingezetenen van Tadzjikistan, Oezbekistan en Kirgizië pleegden de afgelopen jaren dodelijke aanslagen uit naam van IS in Rusland, Turkije en Zweden.

Vanwege de harde aanpak in Centraal-Azië verplaatsten IS-ronselaars hun praktijken naar Rusland. Daar werken seizoensarbeiders uit Centraal-Azië vaak onder erbarmelijke omstandigheden. Deskundigen benadrukken daarom dat islamitisch terrorisme geen specifiek Centraal-Aziatisch probleem is, maar dat het probleem grotendeels te wijten is aan de slechte sociaal-economische omstandigheden in de regio. „Sommige jongeren zijn helemaal niet religieus als ze naar Rusland vertrekken, maar radicaliseren daar pas”, zei de Russisch-Tataarse radicaliseringsexpert Danis Garaev vorig jaar tegen NRC.

Greep op land versterkt

Volgens de sinds twee jaar in hoofdstad Doesjanbe woonachtige Nederlander Ronan Shenhav is de vermeende terreurdaad van zondag weliswaar een slag voor de florerende toerismesector van het land, maar grijpt de Tadzjiekse regering de radicaliseringsdreiging tegelijk aan om het eigen bewind te legitimeren. Shenhav is student aan de universiteit van Groningen en doet onderzoek naar de burgeroorlog die het land in de jaren 90 teisterde. Daarnaast werkte hij aan projecten rond antiradicalisering en conflictpreventie van een lokale ngo. Shenhav: „Door de dreiging van extremisme te benadrukken, wil het regime aan de buitenwereld laten zien dat het een nuttige functie vervult en hoopt het meer buitenlands geld te ontvangen.”

President Rachmon is net als veel Tadzjiekse hoogwaardigheidsbekleders afkomstig uit de Danghara-regio waar de aanslag plaatsvond. Hij heeft de laatste jaren zijn greep op het land versterkt en er gaan geruchten dat hij gezondheidsproblemen heeft en zijn zoon, die nu burgemeester is van Doesjanbe, tot opvolger wil benoemen, vertelt Shenhav aan de telefoon. Dat de regering Iran aanhaalt als trainingsplek van tenminste een van de aanslagplegers, past eveneens in een patroon, meent Shenhav. „Het kan natuurlijk waar zijn, maar Tadzjikistan heeft een diplomatiek conflict met Iran sinds Moehiddin Kabiri in 2015 een lezing gaf in Iran.” Kabiri is de uit Tadzjikistan gevluchte leider van de verboden Renaissancepartij.

Dit artikel is op 01-08-2018 om 10.47 uur geactualiseerd.

    • Eva Cukier