Welcome to Little Amsterdam

Toerisme Amsterdam is druk en de overlast stijgt. De stad probeert de toeristen te verspreiden. Daarvoor kijkt men naar Leiden, Haarlem en Delft. Maar wat zijn de gevolgen voor die steden? Wanneer komen de eerste bierfietsen op het Rapenburg?

Het was rond Kerstmis dat de mensen het tegen elkaar zeiden. Dat het de laatste tijd zo druk was in de stad. Al die toeristen op de kerstmarkt, al die dagjesmensen op de zaterdagse markt. Steeds vaker hoorden de Leidenaren Chinees, Duits, Engels en Spaans in hun straten.

De bewoners van de binnenstad konden er niet langer omheen. Fietsend over de Hooigracht in Leiden, een gedempte gracht met aan weerszijden statige herenhuizen, moesten ze volop in de remmen. Midden op de nauwe, doorgaande weg waren twee touringcars gestopt, uit de schuifdeuren stroomden tientallen dagjesmensen onbekommerd over het fietspad. „Hedde gij ook zo’n zin in de kerstmarkt”, zei er een. „Keileuk”, zei de ander.

Normaliter gingen de vrouwen rond Kerstmis naar Amsterdam. „Maar ja, daar is het zo druk.” Nu was Winterwonderland in Leiden de ‘Libelle Top 5 van leukste kerstmarkten in Nederland’ binnen getuimeld, en hadden ze hun plannen gewijzigd. „Houdoe”, riepen ze vrolijk voor ze de rijbaan overstaken, waar een automobilist van schrik begon te toeteren.

Niet alleen Amsterdammers vinden het te vol in hun stad, ook buitenlandse toeristen en binnenlandse dagjesmensen ontvluchten steeds vaker de drukte. En die drukte wordt voorlopig niet minder, want goedkope vluchten en een groeiende economie doen het aantal toeristen oplopen; vorig jaar telden de Amsterdamse hotels ruim 8,3 miljoen gasten, een stijging van 14 procent ten opzichte van 2016, voor dit jaar verwacht de stad een stijging van 9 procent.

Het Amsterdamse stadsbestuur probeert de overlast te beperken; in het centrum geldt een verbod op bierfietsen en nieuwe wafelwinkels, en de nieuwe gemeenteraad onderzoekt een verbod op Airbnb. Tegelijk probeert de stad de toeristen meer te verspreiden. Daarvoor kijkt men onder meer naar Delft, Haarlem en Leiden – op maximaal drie kwartier met de trein loopt de toerist daar door een historische binnenstad, bezaaid met winkeltjes onder karakteristieke trapgevels en terrassen aan pittoreske grachten.

Lees ook: Amsterdam zou de drukte nu echt te lijf gaan – en, werkt het?

Welcome to Little Amsterdam.

De marketingmachine draait intussen op volle toeren. Zandvoort heet tegenwoordig ‘Amsterdam Beach’ en het Muiderslot ‘Amsterdam Castle’, de bloemvelden van de Keukenhof liggen „roughly 30 miles from Amsterdam” (TripSavvy), Haarlem heet een „excellent base for visitors to Amsterdam” (Visit Haarlem), Leiden wordt aangeprezen als „birthplace of a master, Rembrandt”, (around-amsterdam.com) en de Delftse Koninklijke Porceleyne Fles is omgedoopt tot de ‘Royal Delft Experience’ (ANWB).

Maar wat zijn de gevolgen voor die steden? Hebben ze erover nagedacht? Hoe omzeilen ze de valkuilen van Amsterdam?

In Haarlem steeg het aantal hotelovernachtingen van ruim 260.509 in 2013 naar ruim 369.760 in 2016, een stijging van 42 procent. Daar zitten de overnachtingen via Airbnb niet eens bij. In Leiden steeg het aantal hotelovernachtingen in acht jaar tijd met 50 procent. Delft trekt vooral dagjesmensen, zo’n 4 miljoen in 2017.

De drie steden trekken aan dezelfde toerist: die is bemiddeld, iets ouder, houdt van kunst, cultuur en geschiedenis, overnacht in een hotel en eet in een restaurant. Vooral die hotelovernachting is belangrijk, want, zoals sociaal geograaf Floor Milikowski in haar onlangs verschenen boek Van wie is de stad, over Amsterdam, schrijft: mensen die in een hotel slapen geven meer geld uit, ze dineren bijvoorbeeld vaker in een restaurant, terwijl mensen die in een Airbnb overnachten, meer wafels en ander fastfood eten.

Maar mocht in het kielzog van die bemiddelde toerist ook die andere categorie toerist meekomen, is de stad daar dan op voorbereid?

Klachten over Airbnb

In Haarlem is het „absoluut drukker geworden”, zegt directeur Esther Brasser van Haarlem Marketing. Het nieuwe college van B en W heeft daartegen maatregelen getroffen – vooral nadat de klachten over de verhuur via Airbnb toenamen. Zo mag een woning niet langer dan dertig nachten per jaar worden verhuurd en moet de verhuurder ook zelf in het verhuurde pand wonen – exit de speculant.

Al is, zo erkent de gemeente Haarlem, de handhaving „een knelpunt”, zegt een woordvoerder. Vooralsnog reageert de gemeente alleen als er klachten zijn. In de toekomst wil ze ook ‘actief’ controleren, aan de hand van boekingen op de diverse websites.

Daarnaast moeten Haarlemmers die hun woning willen splitsen voortaan een vergunning aanvragen. Zo houdt de gemeente niet alleen controle op de uitbreiding van Airbnb, maar ook op de woningvoorraad. Die is nijpend in Haarlem, mede door de komst van Amsterdammers voor wie een woning in de eigen stad te duur is geworden.

Maar wat doet Haarlem als de eerste Nutella-winkels op de Grote Markt verschijnen? Delft als de drijvende jacuzzi door de gracht gaat varen? Leiden als de eerste bierfiets over het Rapenburg rijdt?

Een groep toeristen bezoekt per touringcar Delft, Den Haag, Madurodam en Rotterdam.Foto Folkert Koelewijn

Bij dat laatste beeld schiet Robert Strijk in de lach. De afgelopen acht jaar was hij wethouder in Leiden, voor D66, onder meer belast met de binnenstad. „Nee. Voor een vrijgezellenfeest in een konijnenpak en op een bierfiets ga je maar naar Amsterdam”, zegt hij ferm. En mocht die bierfiets er toch komen, dan „trekt de gemeente ongetwijfeld alles uit de kast, om te beginnen met een beroep op de verkeersveiligheid”.

Strijk, een geboren Leidenaar, heeft het centrum zien veranderen. In zijn jeugd wóónden mensen op de Nieuwe Rijn, naast een enkele modezaak. Nu is de gracht het epicentrum van horeca; onder iedere vrijgekomen gevel lijkt zich een koffietentje, ijswinkel, champagnebar of fingerfoodrestaurant te vestigen. Al die horeca leidt wel tot een verschraling van het winkelaanbod. Stripwinkel Dumpie ruimde het veld: de huurprijzen stegen en de marge op een chai latte is nu eenmaal groter dan op een tweedehands Suske en Wiske.

In 2015 verordonneerde de Leidse gemeenteraad dat het aantal vierkante meters horeca in de stad tot 2020 met 5 procent mag groeien. Ook besloot de gemeente tot 2020 geen vergunning meer af te geven voor een hotel. „We zijn ervan beschuldigd een centraal geleide planeconomie in te voeren”, zegt Strijk, „maar je kunt nu eenmaal niet alles aan de markt overlaten. Kijk maar naar al die leegstaande kantoorpanden aan de snelweg. We moeten sturen.”

Als het om Airbnb gaat, heeft Leiden een maximum van zestig dagen per jaar gesteld, en een maximum van vier mensen in een woning. Vooralsnog echter wordt de vakantieverhuur niet gecontroleerd.

’s Middags Delft, ’s avonds Amsterdam

Delft kampt vooral met een toename van de dagjesmensen. In de ochtend gaan ze naar de Keukenhof, in de middag naar Delft, ’s avonds naar Amsterdam. „Op de drukste momenten reden wel twintig bussen per uur de binnenstad van Delft in”, zegt Hans van Bodegom, secretaris van Belangenvereniging Binnenstad Noord. Daarom stelde Delft paal en perk aan het aantal bussen in de nauwe straatjes; voortaan zetten touringoperators hun mensen aan de ene kant van de stad af om hen een paar uur later aan de andere kant weer op te halen.

Het is druk in Delft, maar niet té druk, zegt directeur Evelien van der Kruit van Delft Marketing. „De hotels, musea en toeristische attracties kunnen zeker meer bezoekers aan.” De stad hoopt wel de dagjesmensen te kunnen verleiden tot een overnachting. Airbnb is nog geen probleem, aldus Van der Kruit, „maar wordt wel nauwgezet in de gaten gehouden”.

Geen probleem? Daar denken sommige bewoners anders over, onder wie Hans van Bodegom van de belangenvereniging. Maar Delft volgt dezelfde strategie als Haarlem en Leiden. „De gemeente gaat pas iets ondernemen als er klachten zijn.”

Lees ook: Waar komen toeristen eigenlijk en wat zien ze van de stad? Nrc gaf ze gps-trackers mee

Met, volgens eigen zeggen, de hoogste kroegdichtheid van Nederland lijkt Delft een uitstekende pleisterplek voor de vrijgezellenfeesten die Amsterdam in het weekeinde bevolken, maar met vooruitziende blik kondigde de gemeente jaren geleden een verbod op alcohol drinken op de openbare weg in de binnenstad af, en ook mogen er geen sloepen door de grachten varen. Je kunt hoogstens een sloep-met-schipper huren – er zijn een beperkt aantal vergunningen aan schippers afgegeven.

Wel neemt het aantal evenementen toe, vooral in de Delftse binnenstad. Bij de belangenvereniging vinden ze vooral de festiviteiten op het plein voor de Nieuwe Kerk „te veel, te druk, te luid”. De historische binnenstad verpretparkiseert, zeggen ze daar. „Op dinsdagochtend valt het mee, maar in het weekeinde zit de binnenstad klem.”

Ook in Haarlem en Leiden neemt het aantal evenementen toe. Was er in de jeugd van ex-wethouder Strijk weinig te doen in Leiden, nu bestrijkt de evenementenkalender het hele jaar: van de Jazzweek in januari tot aan Winterwonderland in december. Of de kerstmarkt dit jaar terugkeert? Strijk: „Het moet natuurlijk niet te veel skihut worden, maar ik zag afgelopen jaar wel expats en toeristen daar samenkomen. Die vinden dat kennelijk heel leuk.”

Correctie: In dit artikel stond foutief vermeld dat de stripwinkel ‘Klein Duimpje’ heet, dat moest ‘Dumpie’ zijn.

    • Yaël Vinckx