Vojnovitsj legde via soldaat Tsjonkin het absurde Sovjet-leven bloot

Vladimir Vojnovitsj (1932-2018), Russisch schrijver, dissident

Hij werd vanwege zijn satirische en kritische boeken, zoals over soldaat Tsjonkin, de Sovjet-Unie uitgezet, maar schreef ook het lijflied van de kosmonauten.

De Russische schrijver Vladimir Vojnovitsj in 2010. Foto Dmitry Rozhkov/Wiki Commons

Het alledaagse bestaan van de Sovjetmens was volgensVladimir Vojnovitsj het „grootste, zorgvuldigst bewaarde geheim van de Sovjet-Unie”. Aan de onthulling van dat geheim wijdde hij zijn leven. De beroemde satiricus en dissident overleed zaterdag op 85-jarige leeftijd in Moskou aan een hartinfarct.

Vladimir Vojnovitsj werd in 1932 geboren in Stalinabad, de huidige Tadzjiekse hoofdstad Doesjanbe. Tijdens zijn vroege kinderjaren zat zijn vader, een Servische journalist, vijf jaar lang in een werkkamp op beschuldiging van anti-Sovjet propaganda.

In 1960, Vojnovitsj werkte voor de radio, schreef hij de tekst van het beroemde lied ’14 minuten voor de start’, ter ere van het Sovjet-ruimtevaartprogramma dat op dat moment bezig was de eerste mens – Joeri Gagarin – naar de ruimte te zenden. Het immens populaire liedje groeide uit tot lijflied van de Sovjet-kosmonauten.

Videoclip van lijflied kosmonauten: ’14 minuten voor de start’

Soldaat Tsjonkin-trilogie

In het buitenland werd hij bekend met de satirische roman Het leven en de ongewone avonturen van soldaat Ivan Tsjonkin. De roman beschrijft de lotgevallen van een simpele soldaat in het Rode Leger ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Tsjonkin groeide uit tot volksheld en werd vaak vergeleken met zijn Tsjechische ‘voorganger’ Sjveik uit het boek van Jaroslav Hasek.

Vojnovitsj zou zijn hele leven werken aan de Tsjonkin-trilogie, het derde deel verscheen pas in 2007.

Als chroniqueur van de absurditeiten die het dagelijks leven in de Sovjet-Unie kenmerkten, kwam Vojnovitsj natuurlijk al snel op ramkoers met het regime. Hij werd uit de Schrijversbond gegooid en in 1980 als dissident het land uitgezet.

Rusland uitgezet

Bij aankomst in Duitsland (hij woonde in München en later in de VS) ervoer hij zijn nieuwe omgeving als net zo absurd als de wereld die hij had verlaten, zou hij zich later herinneren.

Lees ook het interview met Vladimir Vojnovitsj uit 2002: ‘De sovjetgeest blijft nog zeker een eeuw bestaan’

In emigratie schreef hij Moskou-2042, een satirische distopie over een dissidente auteur die naar de toekomst reist en terechtkomt in het Moskou van 2042, communistische modelstad waar de ‘Genialissimus’ zetelt wiens heerschappij een samensmelting is van de KGB, de Orthodoxe staat en de communistische partij. Van later werk is zijn komische novelle De Bontmuts bekend, over een getroebleerde schrijver die ontdekt dat de Schrijversbond zijn auteurs waardeert aan de hand van bontmutsen.

Sacharov-prijs

Na tien jaar gaf Gorbatsjov hem zijn paspoort terug, waarop hij terugkeerde naar Rusland. In 2010 verscheen Zelfportret, 875 pagina’s over zijn leven. Het werd in Rusland opnieuw geprezen om zijn rijke details van het alledaagse Sovjetleven.

Zijn hele leven bleef Vojnovitsj, die naast romans ook gedichten, theaterstukken en schilderijen maakte, zich inzetten voor mensenrechten. In 2002 ontving hij de Sacharovprijs voor zijn als schrijver betoonde moed. Zijn hele leven bleef hij actief en schreef hij onder meer brieven ter ondersteuning van oppositiekanaal NTV, tegen de oorlog in Tsjetsjenië. Hij vroeg president Poetin in 2015 nog om de vrijlating van de Oekraïense piloot Nadia Savtsjenko. Hij riep zijn landgenoten op meer naar de toekomst te kijken dan naar het verleden.

    • Eva Cukier