Zimbabwes nieuwe president heeft te veel vijanden

Na de staatsgreep tegen president Mugabe had opvolger Emmerson Mnangagwa gehoopt bij de verkiezingen maandag het nieuwe optimisme in Zimbabwe te kunnen oogsten. Maar de haat tegen Mnangagwa zit te diep: „Alleen fraude kan hem redden.’’

Foto Jeffrey Barbee

De handgranaat viel voor zijn voeten. Even verdween de kersverse president van Zimbabwe, Emmerson Mnangagwa, volledig in het opstuivende zand naast het podium van het White Stadion in Bulawayo waar hij net van was afgestapt. Toen het stof was neergedaald was het podium omringd met kermende lijfwachten, kruipend over het gras. Twee bodyguards bezweken aan hun verwondingen. Mnangagwa bleef ongedeerd.

Vier weken later staat mensenrechtenadvocaat en oppositielid David Coltart op hetzelfde podium. Voor hem danst een uitzinnige menigte uitgedost in de rode T-shirts van zijn oppositiepartij, de MDC-alliance. Alleen een kleine krater in het gras herinnert aan het bloed dat hier is gevloeid. „Wat ik zo gek vind is dat we sinds de aanslag niets meer hebben gehoord over de dader. Een aanslag op het leven van de president en geen enkele arrestatie?’’, heeft Coltart zich die ochtend bij hem thuis hardop afgevraagd. „Ik heb altijd gedacht dat de aanslag een samenzwering was, een excuus om de oppositie keihard aan te pakken.’’

Oppositie mag campagne voeren

Maar anders dan bij alle vorige verkiezing in Zimbabwe de afgelopen jaren, is de oppositie tijdens de campagnes juist geen strobreed in de weg gelegd. Sinds de aanslag hield oppositieleider Nelson Chamisa bijna zeventig bijeenkomsten in heel het land. Niet alleen in de grote steden, waar de oppositie al ruim twintig jaar populairder is dan de regeringspartij. Ook op het conservatieve platteland, waar oppositie altijd werd geweerd en kiezers niets anders kennen dan de partij van de vader van de natie, de Zanu-PF van Robert Mugabe.

De Zimbabweaanse regeringspartij is nerveus. Niet alleen zijn de bijeenkomsten van de oppositie veel drukker bezocht dan die van president Mnangagwa. De haat tegen Mnangagwa sijpelt overal naar buiten. Op een bijeenkomst in Mashonaland East, de thuisprovincie van Mugabe, renden kiezers voor het oog van de camera weg van Mnangagwa’s speech. Soldaten probeerden ze vergeefs met stokken tegen te houden. De georkestreerde val van de 93-jarige Mugabe, afgelopen november, is Mnangagwa hier niet vergeven. „Het merk Mugabe is in vijftig jaar zorgvuldig opgebouwd. Dat vernietig je niet in een paar dagen’’, zegt Coltart. Mugabe en zijn getrouwen hebben laten doorschemeren een andere kandidaat dan hun voormalige partijgenoot Mnangagwa te steunen. Er wordt zelfs gehint naar steun voor oppositiekandidaat Chamisa.

Lees ook: Leger Zimbabwe zet president Robert Mugabe (93) na 37 jaar opzij

Oud wantrouwen tegen Mnangagwa

In het zuidwesten van het land, in Matabeleland, hebben ze nog veel meer reden om Mnangagwa te haten. „Als ik zijn naam zie staan in de kranten, dan verbrand ik ze meteen’’, zegt Moffat Nyathi. Bij het vallen van de naam Mnangagwa verstart zijn blik en staart hij naar zijn schoenen. Op 19 mei groeven forensisch specialisten het lijk op van zijn vader op de plek waar hij in 1983 werd vermoord in de rotsachtige bergen ten zuiden van Bulawayo.

Regeringssoldaten waren die dag naar het huis gekomen, op zoek naar een geweer. De buren hadden de soldaten verteld dat Moffats vader een geweer verborg en lid zou zijn van de oppositie tegen de toenmalige regering van Robert Mugabe. Toen de soldaten geen geweer konden vinden vroegen ze Moffat zijn vader met plastic tassen te verbranden. Hij was twaalf jaar oud. Mnangagwa was toen de minister van Staatsveiligheid, die ‘de dissidenten’ in het zuidwesten ‘kakkerlakken’ noemde die moesten worden verdelgd.

„Mnangagwa voert nu campagne, maar we moeten hem niet’’, zegt de weduwe Midah Nyathi. Ze staat op de plek waar het lichaam van haar man is opgegraven. De grond is omgewoeld en er staat een klein schaaltje waarin kruiden zijn verbrand, om de dode te eren. „Wij lijden nog steeds door wat hij ons heeft aangedaan.’’

Meer nog dan Mugabe, werd Mnangagwa het gezicht van deze strafcampagne, die Gukurahundi wordt genoemd, wat in de lokale taal Shona betekent: „de vroege regens die het kaf van het koren wegspoelen.’’ „Mugabe was zo slim om afstand te houden en niet naar de plaatsen te gaan waar de gruwelijkheden hadden plaatsgevonden. Maar Mnangagwa deed onthutsende uitspraken terwijl hij op de plekken was waar de gruweldaden zich afspeelden’’, zegt David Coltart, die als advocaat veel van de nabestaanden bijstond. Zeker 7000 Ndebele-sprekende Zimbabweanen kwamen om het leven tijdens de Gukurahundi in Matabeleland. „Als vader van de natie is Mugabe veel vergeven van wat er toen gebeurde. Maar aan Mnangagwa zijn de gebeurtenissen altijd blijven kleven.’’

De plek van de recente aanslag op 23 juni was veelzeggend. Bulawayo is de hoofdstad van de zuidwestelijke provincie Matabeleland, waar de moordpartijen begin jaren tachtig plaatsvonden. „Wij zijn geen wraakzuchtige mensen. Het is ondenkbaar dat iemand uit Matabeleland hem zou willen vermoorden’’, zegt activist Mbuso Fizwayo. Wie wil Mnangagwa dan dood zien? „Het zou kunnen dat het vanuit zijn eigen partij komt. Of het is iemand die de rechtvaardiging zoekt voor een nieuwe strafcampagne tegen de oppositie.’’

Lees ook: De eerste verkiezingscampagne na de staatsgreep in Zimbabwe wordt gelijk overschaduwd door geweld. In juni werd bij een campagnebijeenkomst een aanslag gespleegd op president Mnangagwa

Het leger regisseert

Terwijl de verkiezingen grotendeels zonder geweld zijn verlopen, loopt het aantal meldingen van intimidaties in de laatste dagen voor de verkiezingen snel op. „Ze hebben ons gedreigd te ontvoeren en te vermoorden’’, zegt Peter Mongwenya. Hij woont in de Midlands provincie, op een stuk land dat is herverdeeld onder arme Zimbabweanen nadat het land was onteigend van een witte boer. „Ze zeiden dat ze ons van ons land zouden schoppen als we niet voor (regeringspartij) Zanu-Pf zouden stemmen.’’ De man achter de bedreigingen is volgens hem Omega Sibanda, kandidaat van Zanu-PF voor het district Vungu. „Ik heb niemand bedreigd’’, zegt Sibanda, gevraagd om commentaar. „Ik ben lid van de Seventh Day Adventists. Ga maar in alle kerken vragen. Ik zou nooit iemand bedreigen. Die mensen zijn waarschijnlijk dronken. Of ze proberen belangrijk te doen.’’

David Coltard. Foto Jeffrey Barbee

„We zien vooral heel subtiele bedreigingen’’, zegt advocaat Coltart. „De regeringspartij wil doen voorkomen dat de verkiezingen vrij en eerlijk zijn, ze willen internationale erkenning. Maar kiezers wordt verteld dat ze na de verkiezingen nog wat te wachten staat.’’ Aanwijzingen van grootschalige fraude voorafgaand aan de verkiezingen aanstaande maandag stapelen zich op. Zo staan er op de kieslijst 125.000 namen van kiezers die sinds de vorige verkiezingen vijf jaar geleden jonger zouden zijn geworden. En nog eens 75.000 namen van mensen wier familienaam verder nergens anders voorkomt, kiezers zonder neven, nichten, ooms of tantes. De oppositie maakt zich ook zorgen over het stembiljet, waarop de namen van de 24 kandidaten in alfabetische volgorde zouden moeten staan. Maar door het biljet twee pagina’s te maken staat de naam van Mnangagwa toch bovenaan. De kiescommissie (ZEC) wijst de klachten van de oppositie af.

Mnangagwa laat zich sinds de aanslag op zijn leven maar sporadisch zien. Voor iemand die 37 jaar in de schaduw heeft gestaan van Mugabe, lijkt hij zich weinig zorgen te maken over zijn relatieve onbekendheid. „Volgens mij gaan deze verkiezingen niet zozeer om Mnangagwa. Maar om het leger dat zijn macht wil bewaren’’, zegt David Colthart. „Mugabe was het uithangbord van hun ijzeren vuist. En nu is Mnangagwa dat.’’ De verkiezingen van aanstaande maandag moeten de legerleiders die al bijna 40 jaar de regie hebben over Zimbabwe een respectabel gezicht geven. Dat plan kan maar op een manier mislukken: met een grandioze overwinning van de oppositie. „Nelson Chamisa moet met zo’n grote afstand winnen dat er niet tegen op te frauderen is’’, zegt Coltart. Maar in Matabeleland weten ze als geen ander hoe gewelddadig deze door het leger geregisseerde regering kan zijn, als die zich in het nauw gedrukt voelt.

    • Bram Vermeulen