Opinie

    • Hugo Logtenberg

Hoop op vooruitgang

Zap In twee documentaires was de opkomst en ondergang van grote prestigeprojecten te zien. In het Litouwse Visaginas zou de krachtigste kerncentrale van de wereld verrijzen. Het liep anders. Ook de droom van de Concorde viel uiteen.

2Doc: Butterfly City (EO)

Voor liefhebbers van documentaires over technologie was woensdagavond er een van luxe. RTL Z zond een documentaire uit over de opkomst en de ondergang van het revolutionaire vliegtuig Concorde terwijl NPO 2 Butterfly City in de aanbieding had.

De supersonische Concorde is hoofdzakelijk een lofzang op het vliegtuig met de opvallend lange en puntige neus. „Het was een exotische droom uit de jaren vijftig, ontwikkeld in de jaren zestig en bewaarheid in de jaren zeventig,” zegt een voormalig piloot. De woorden illustreren de nog altijd lyrische herinneringen aan Concorde bij betrokkenen.

Tal van hen kijken in de documentaire terug op de geboorte van wat nog altijd wordt gezien als een mirakel, niet alleen in technologisch opzicht. Het toestel dat een topsnelheid had van twee keer de geluidssnelheid was een coproductie van de Britten en de Fransen – kom er nog maar eens om in de tijd van Brexit.

Concorde had aanvankelijk alleen één groot probleem: er was geen belangstelling. Zelfs British Airways wilde er niet aan. Pas toen de Britse regering de miljarden aan ontwikkelingskosten voor zijn rekening nam, durfde de luchtvaartmaatschappij het aan. Michael Heseltine - destijds minister van luchtvaart: „Het waren niet mijn beste onderhandelingen.”

Concorde overwon de scepsis en groeide uit tot het symbool van klasse en succes. Internationale zakenmensen, politici en celebrities als prinses Diana, Mick Jagger en Sting zwoeren bij „de koningin van het luchtruim” die ze in drie uur van Londen naar New York bracht. „Concorde was in die jaren als Harrods: hoe duurder we werden, hoe meer passagiers we kregen,” aldus een voormalig leidinggevende. Maar rendabel werd het bedrijf pas toen het ook chartervluchten ging uitvoeren voor de gewone man. Ook toen al was de massa de kassa.

Tot op 25 juli 2000 een Concorde in Parijs bij het opstijgen ternauwernood een Boeing 747 met daarin president Chirac weet te ontwijken maar kort daarop alsnog ontploft. Alle 109 inzittenden komen om. Ruim een jaar later staat de eerste testvlucht geboekt voor de vernieuwde Concorde. Een vlucht van Londen naar New York. Maar precies op die dag verandert de wereld: het is 11 september 2001.

Passagiers blijven in de maanden na de aanslagen massaal weg en Air France stapt uit het prestigeproject. Het betekent het einde van Concorde. Ironisch genoeg zorgde die mededeling ervoor dat de laatste vluchten in een mum van tijd weer waren uitverkocht.

De krachtigste kerncentrale

Dezelfde hoop op vooruitgang koesterden de duizenden Russen die zich in de jaren zeventig vestigden in het Litouwse Visaginas, een plek waar de krachtigste kerncentrale van de wereld zou verrijzen. Butterfly City laat zien hoe daaromheen huizen, flats en parken werden opgetrokken, in de vorm van een vlinder. Maar de afscheiding van de Sovjet-Unie in 1990 verstoort de droom op een goede toekomst, de toetreding tot de EU in 2004 beëindigt die voor velen zelfs.

De EU is bezorgd over de veiligheid van de centrale en eist sluiting, als voorwaarde om toe te mogen treden. Daarop valt de stad stil. Of zoals een inwoner zegt: „Visaginas is bevroren in de tijd.” Grote werkeloosheid is het gevolg. De zieltogende staat van de stad splijt de geesten, helemaal als de Russen begin 2014 De Krim annexeren.

Bij wie horen ze nu eigenlijk, vragen de Russische inwoners van de stad zich af: bij Europa of bij Rusland? Veertiger Ilya, docent Russische folklore, kent geen twijfel. „Westerse waarden zijn gebaseerd op een filosofie van individualisme. Het Rusland van nu is het land van collectivisme en eenheid.” Zijn vrouw: „Onze relatie met Europeanen is veranderd. We vertrouwen ze niet meer. Geen van allen.”

    • Hugo Logtenberg