Hoe een 94-jarige bedolven werd door de modder

Noodweer Japan

Meer dan driekwart van de slachtoffers van de overstromingen en modderlawines was ouder dan 60. In het Japanse bergdorpje Ichibara waren veel hoogbejaarden slachtoffer. „Laat me maar thuis sterven.”

Een ouder echtpaar bekijkt de overstromingsschade in Kurashiki, honderd kilometer ten oosten van Ichibara, op 8 juli. Foto Kyodo/via Reuters

‘Bereid je voor om te sterven”, zei dorpshoofd Masami Nakamura op vrijdag 7 juli tegen zeventien bewoners van Nakahata Ichibara. Zware regen had overstromingen en modderlawines veroorzaakt die het bergdorpje in de prefectuur Hiroshima volledig van de buitenwereld hadden afgesloten. Bijna een derde van de huizen was weggevaagd.

Totdat de ramp Ichibara grotendeels verwoestte, was het een bergdorp in een mooie, groene vallei met kleine rijstveldjes ingeklemd tussen een smalle landweg en een snelstromende rivier met kristalhelder water. Langs de lage bergen die de smalle vallei aan alle kanten omringen stonden traditionele Japanse huizen met glimmende, rode dakpannen.

Bekijk deze beeldserie over de overstromingen en modderstromen in het zuiden van Japan

Van dat mooie plaatje is weinig over. Na de overstomingsramp van twee weken geleden ligt een groot deel van het dorp nu onder een dikke laag uitgedroogde modder vermengd met boomstammen, rotsblokken en de verscheurde overblijfselen van huizen. Een toevoerweg is sinds een week weer begaanbaar, maar er is geen water, geen elektriciteit en de wegen binnen het dorp zijn grotendeels onbruikbaar. Een groot monster lijkt een klauw door de bergen te hebben getrokken. Bruine littekens van modderlawines steken schril af tegen het felle groen van de dichtbegroeide bergen. Het is een chaos.

Na de overstromingen van eerder deze maand, zorgt extreem weer in Japan voor meer problemen. Op 24 juli, na dagen van aanhoudende hoge temperaturen, riep het nationale weeragentschap de de hittegolf uit tot een officiële ‘natuurramp’. In de afgelopen week vielen meer dan 65 doden. Duizenden ouderen zijn met een zonnesteek opgenomen in ziekenhuizen. Kaart toont gemiddelde temperaturen. Graphic NRC Studio

Japan is gewend aan natuurrampen. Het heeft er vele duizenden dammen voor gebouwd en een efficiënt waarschuwingssysteem voor ontwikkeld. Maar tussen 5 en 8 juli viel er zo veel regen in zo’n groot gebied, dat het land werd overweldigd. In elf prefecturen werden de zwaarste waarschuwingen afgeroepen. Meer dan 180 dammen bezweken, bijna 600 landverschuivingen verzwolgen duizenden woningen. Tienduizenden woningen stonden onder water. Enkele miljoenen mensen moesten vluchtten. Er vielen 225 doden.

Dorpen sterven bijna uit

De regenval was weliswaar overweldigend, de ramp werd verergerd door Japans forse vergrijzing. Meer dan driekwart van de slachtoffers was ouder dan zestig. Liefst 27 procent van de Japanse bevolking is ouder dan 65. Op het platteland ligt dit percentage vaak twee maal zo hoog, dorpen sterven er bijna uit. In Ichibara is ten minste de helft van de inwoners ouder dan 60. „Als je vijftig bent, ben je hier jong”, zegt Nakamura, die zelf in de zeventig is.

Hoe de ramp verliep in Nakamura’s dorp is een goede illustratie van de problemen waarmee Japan vaker zal kampen nu de bevolking al jarenlang krimpt, jongeren de grote steden verkiezen boven het platteland, en klimaatverandering tot extreem weer leidt.

„Ik had nog nooit zoveel regen gezien, maar ik kon me niet voorstellen dat het zo erg zou worden.”

Masami Nakamura dorpshoofd Ichibara

Op donderdag 6 juli had Nakamura nog totaal niet voorzien dat de levens van de dorpsbewoners aan zo’n dun draadje zouden komen te hangen. Het regende al wel heftig en het Japanse meteorologisch instituut had de zwaarste waarschuwingen afgegeven. Uit het zuiden van Japan kwamen berichten van overstromingen en modderlawines. In Ichibara regende het ook flink.

„Het regende wel zeven uur achter elkaar”, zegt Nakamura nu. „Ik had nog nooit zoveel regen gezien, maar ik kon me niet voorstellen dat het zo erg zou worden.”

Samen met een andere dorpsbewoner ging hij van deur tot deur om de 58 inwoners te waarschuwen om te evacueren. Een jong gezin dat na de tsunami en nucleaire ramp van 2011 vanuit Fukushima naar Ichibara was verhuisd, twijfelde geen moment. Ze vertrokken onmiddellijk. Fukushima lag nog vers in het geheugen.

Veel andere bewoners twijfelden. De omvang van de natuurramp zoals die zich zou ontwikkelen ging hun voorstellingsvermogen te boven. Velen voelden zich vooral te oud en zwak om het noodweer te trotseren. Verscheidene inwoners van in de tachtig die niet meer konden lopen zagen een evacuatie niet zitten. „Laat me maar thuis sterven”, vertelden ze Nakamura.

De mensen die wel evacueerden waren in de veertig of vijftig of hadden hulp van jongere mensen. De 82-jarige Kisaka Miyako werd bijvoorbeeld het dorp uitgereden door medewerkers van de dagopvang die op bezoek waren. Toen ze een week later terugkwam was er niets van haar huis over. Zonder die hulp had zij het niet overleefd.

Op 11 juli wordt een oudere vrouw geholpen door een hulpverlener, in een opvangcentrum in de stad Mabi voor mensen die zijn getroffen door de recente overstromingen.

Foto Martin Bureau/AFP

‘De berg komt naar beneden!’

De 74-jarige Taeko Okamato werd donderdagavond gebeld door een zoon die haar vertelde onmiddellijk te vluchten. Zonder haar dochter die met haar samenwoont had ze dat mogelijk niet gedaan. Nog geen half uur nadat ze het dorp uitreden, sneden modderlawines het dorp van de buitenwereld af. Ichibara was zonder elektriciteit, water, telefoonverbindingen, telefoon, internet of radio. Wegen waren onbegaanbaar. Nakamura kon de buitenwereld niet berichten over de ramp. Het dorp had geen satelliettelefoon.

Sommige bewoners zaten thuis, zeventien mensen waren naar het dorpshuis gevlucht. Op vrijdagmorgen keken enige daar naar buiten en zagen iets vreselijks. „De berg komt naar beneden”, werd er geschreeuwd. Aan de overkant van de vallei raasde een groot stuk van de berghelling langs het huis van Nakamura naar beneden. Een half uur daarna begaf de berghelling aan de andere kant van Nakamura’s huis het. Iemand schreeuwde: „Oh, een huis wordt meegesleurd. Het komt hier naartoe!”

De hoogbejaarde werd op wrede wijze gedood door dezelfde bergen die haar zo’n rijk en lang leven hadden geboden.

Het was het huis van de 94-jarige Sekiyo Kawahara, een van de inwoners die thuis waren gebleven. Als jonge vrouw was zij een regionale beroemdheid om het vinden van peperdure Matsutake-paddenstoelen. „In een enkel seizoen verdiende zij meer dan een boer die het hele jaar door werkte”, zegt Nakamura nu.

De hoogbejaarde werd op wrede wijze gedood door dezelfde bergen die haar zo’n rijk en lang leven hadden geboden. Twee andere bewoners waren haar voorgegaan.

Berg-tsunami’s

Kolkende modderlawines, Nakamura noemt ze berg-tsunami’s, sleurden honderden bomen langs de voorkant van het dorpshuis. Het gevaar was overduidelijk. Als een enkele grote boom dwars in de stroom kwam te liggen zouden boomstammen zich opstapelen en een dam vormen die de stroom naar het dorpshuis stuurde.

Iedereen begon verwoed te bidden. „Ga rechtdoor, ga rechtdoor”, zeiden ze luidkeels.

Het dorpshuis lag nu ingeklemd tussen de wilde modderstroom die tot aan de muren van de voorkant reikten, en de woeste rivier achter het gebouw die maar bleef stijgen. „Als de rivier buiten de oevers treedt, worden we meegesleurd”, zei Nakamura tegen het groepje.

Hij maakte zich vooral zorgen over de berghelling aan de andere kant van de rivier. Hij wond er geen doekjes om. „Als de berg naar beneden komt is het afgelopen met ons.”

Het lot was hun echter gunstig gezind en drie dagen later werden ze met helikopters geëvacueerd.

Gesterkt door rampen

Architect Yoichi Sato die net in april naar Ichibara was verhuisd meent dat de kracht van Japan ligt in haar vele rampen. „Er zijn zoveel rampen in Japan, we zijn altijd druk bezig te denken hoe we ze het hoofd kunnen bieden. Dat is de basis van Japanse technologie. Het leert je ook om nooit op te geven, om altijd door te vechten.”

„Er zijn zoveel rampen in Japan, we zijn altijd druk bezig te denken hoe we ze het hoofd kunnen bieden.”

Yoichi Sato Architect

De problemen zijn enorm. Nakamura overlegt nu met inwoners of ze hun woningen zullen herbouwen. „Dat gaat ten minste drie tot vijf jaar duren”, zegt hij. Voor veel mensen die hun huizen zijn kwijtgeraakt is het een te grote opgave. Ze zijn te oud.

Toch is de vechtlust groot onder de andere inwoners. Precies een week nadat zij overleed zochten de familieleden van paddestoelzoekster Sekiyo Kawahara naar de plek waar zij was gevonden. Ze brandden er wierook en bidden voor haar ziel. Er werd een oude foto gevonden in het puin en even vielen er tranen. Daarna stonden ze op en begonnen ze met puinruimen.

    • Kjeld Duits