Rem op nieuwe gentech in Europa

Europees Hof

Genetische bewerking moet net zo streng worden getoetst als genetische modificatie, zegt de hoogste Europese rechter.

Appeloogst in Geldermalsen, in de provincie Gelderland. In de Verenigde Staten zijn appels te koop die, dankzij genbewerking, niet bruin worden als je ze snijdt. Foto GEORGE MOLLERING / ANP

De nieuwe methodes om aan planten-DNA te sleutelen worden vaak revolutionair genoemd. Maar in hoeverre mogen ze in de praktijk worden toegepast? Daarover deed de hoogste rechter in Europa woensdag uitspraak.

1 Wat heeft het Europees Hof van Justitie besloten?

Dat nieuwe technieken om planten genetisch te veranderen „in principe” onder de bestaande regels voor genetische modificatie vallen. Alleen wanneer genbewerkte plantenrassen uitgebreid en langdurig zijn getest op gezondheid en milieu-impact mogen ze op de Europese markt worden toegelaten, oordeelde het Europees Hof.

Het Europees Hof zet genetische bewerking zoals bijvoorbeeld crispr-cas daarmee op één lijn met genetische modificatie, dat binnen de EU vergaand aan banden is gelegd. Ook genetisch gemodificeerde planten moeten uitgebreid worden getoetst voor ze op de markt komen en er worden daardoor op dit moment nagenoeg geen genetisch gemodicifeerde gewassen verbouwd in Europa.

2 Wat zijn de voordelen van de nieuwe genetische veredelingstechnieken?

Genbewerking maakt plantenveredeling makkelijker en sneller. Met methodes als crispr-cas, dat vaak wordt omschreven als een soort schaartje waarmee in DNA kan worden geknipt, kunnen bepaalde eigenschappen worden toegevoegd of juist uitgeschakeld. Resistentie tegen ziektes of droogte bijvoorbeeld.

Crispr-cas, dat pas een aantal jaar bestaat, is trouwens niet alleen toe te passen bij planten. Het wordt ook gezien als veelbelovende methode om erfelijke ziektes bij mensen te voorkomen, al waarschuwden verschillende wetenschappers recentelijk voor schadelijke bij-effecten van sleutelen aan DNA.

3 Hoe reageren bedrijven die zich bezig houden met zaadveredeling of nieuwe plantenrassen?

Die zijn niet blij. De Nederlandse branche-vereniging Plantum zegt „zwaar teleurgesteld” te zijn. Veredelaars en andere bedrijven in de biotechsector experimenteren al volop met nieuwe methodes zoals crispr-cas, in de hoop dat de markt voor genetisch bewerkte planten zou worden opengesteld. Het Europees Hof zet daar nu dus een streep door.

Maar volgens plantveredelaars zijn deze nieuwe methodes niet vreselijk anders dan zogeheten klassieke veredeling, de manier waarop gewassen al tientallen jaren worden aangepast. Bij crispr-cas wordt weliswaar aan planten-DNA gesleuteld, maar de bouwstenen zijn al aanwezig in het DNA. Er worden geen planten gecreëerd die niet in de natuur zouden kunnen voorkomen. Genetische modificatie, zo stellen zij, gaat daarentegen veel verder. Zo wordt bijvoorbeeld DNA van bacteriën bij planten ingebracht.

Opmerkelijk is dat de uitspraak van het Europees Hof ingaat tegen de opinie van de EU-advocaat-generaal Michal Bobek, die afgelopen januari verscheen. Hij schreef dat nieuwe vormen van genbewerking niet als genetische modificatie moeten worden gezien.

Ook buiten de sector is kritiek op de uitspraak. „Mijn gevoel is dat deze beslissing te kort door de bocht is”, zegt Michel Haring, hoogleraar plantenfysiologie aan de Universiteit van Amsterdam. Ook hij verbaast zich over het feit dat genetische modificatie en technieken als crispr-cas op een hoop gegooid worden door het Europees Hof. Daarnaast, zegt hij, stelt het Hof „dat de snelheid waarmee nieuwe plantenvariëteiten gecreëerd worden ‘buiten proportie’ is. Maar wat heeft snelheid met risico te maken?”

4 Veel milieu-organisaties zijn juist verheugd. Waarom?

Omdat ze vaak net zo argwanend zijn over genbewerking als over genetische modificatie. Alleen grote bedrijven als Monsanto profiteren daarvan, stellen zij. Franse organisaties die strijden voor kleinschalige landbouw hebben de kwestie, via de Franse rechter, aan het Europees Hof voorgelegd.

De internationale organisatie Friends of the Earth noemt de uitspraak „een overwinning op de biotechindustrie die ongewenst gemodificeerd voedsel op onze akkers en borden probeert te krijgen.”

5 Wat betekent dit voor de agrosector in Nederland?

Critici vrezen dat Nederland, van oudsher toonaangevend in de veredeling met bedrijven als Rijk Zwaan en Enza Zaden, achterop raakt bij de Verenigde Staten of China. Daar kunnen ze zich straks sneller aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering in de landbouw, stelt hoogleraar Haring.

Ook de Nederlandse overheid is altijd voorstander geweest van het toestaan van genbewerkte planten met methodes als crispr-cas, zolang de nieuwe eigenschappen ook via zogeheten klassieke veredeling hadden kunnen ontstaan.

Europa slaat nu dus een andere weg in, maar in de VS zitten ze op het Nederlandse spoor. Daar zijn nu ook al producten op de markt die met behulp van crispr-cas zijn gemaakt, zoals champignons die niet meer bruin worden omdat die eigenschap uit het DNA is ‘geknipt’.

Het is overigens nog de vraag hoe makkelijk Europa genbewerkte gewassen buiten de deur kan houden. Aan het planten-DNA is weliswaar te zien dat een mutatie is opgetreden, maar het is niet altijd zichtbaar of dat via klassieke veredeling of crispr-cas is gebeurd.

    • Geertje Tuenter