Het IJsselmeer als grote buffer

Code geel

Er dreigt een watertekort. Waterschappen, Rijkswaterstaat en provincies nemen maatregelen om aan de vraag naar water te kunnen voldoen.

Het IJsselmeer, ruim 9 miljard kubieke meter zoet water, is de belangrijkste waterbuffer in Nederland. Foto Robin Utrecht/ANP

Een dromerig bergmeertje, versierd met pinksterbloemen, alpenrozen, madeliefjes en witte wolgras. Daar begint het mee. Het Zwitserse Tomameer, waar een deel van de Rijn ontspringt, ligt 2.345 meter boven zeeniveau. In een kabbelend beekje stroomt het water naar beneden, langs de grens met Frankrijk en Duitsland, langs Mannheim, Bonn en Keulen, om nabij het Gelderse Lobith met gewoonlijk 1.200 tot 4.000 kubieke meter per seconde, al snel één olympisch zwembad, Nederland te voorzien van water.

Water stroomt van hoog naar laag, daarop is een groot deel van het watermanagement in Nederland gebaseerd. Stromend water kun je sturen, met stuwen, pompen, gemalen. Je kunt het, in vrije val, geleiden naar lager gelegen kanalen of pompen naar hogerop. Je kunt met stuwen de stroming stilleggen en zo de waterstand beïnvloeden, of de waterdruk juist gebruiken om zeewater op afstand te houden en verzilting, schadelijk voor ecosystemen, te voorkomen.

De Rijn, uitmondend in een 80 meter brede rivier, is de belangrijkste aanvoer van Nederland. Daarbij stelt de Maas met op dit moment 44 kubieke meter per seconde, minder voor. En ondanks de droogte valt het met de waterdruk van de Rijn op dit moment nog best mee. Die lag dinsdag nog boven de 1.000 kubieke meter per seconde, vooral omdat de droogte in Zuid-Duitsland niet zo extreem was. De afvoer per seconde is een van de criteria waarop de Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) in Lelystad haar dreigingscode voor watertekort baseert.

Lees ook: De hittegolf houdt waarschijnlijk nog even aan. Wat te doen en wat te laten?

Geel, is nu de kleurcode – weer een andere dan die van het KMNI. Dat betekent: dreigend watertekort. Waterschappen, Rijkswaterstaat en provincies nemen maatregelen om aan de vraag naar water te kunnen voldoen. Code geel gold ook in 2011, 2013 en 2014. Opschaling naar code oranje – feitelijk watertekort – vond plaats in 2003, 2006 en 2011 en code rood – (dreigende) landelijke crisis – kwam voor in 1976 en 2003.

Waterbuffer

Het watertekort is dus wel eens prangender geweest. En Nederland is „goed voorbereid”, zegt Henk Voerman, woordvoerder van Rijkswaterstaat. Wekelijks komt de LCW vanwege code geel nu bijeen om de plannen door te nemen, gevoed door de regionale droogte-overleggen. Zo is het waterpeil van het Volkerak-Zoommeer inmiddels opgezet om water te bufferen en blijven de sluizen bij de Afsluitdijk gesloten om zoetwater vast te houden. Woensdag zal de LCW opnieuw bijeenkomen en mogelijk aanvullende maatregelen bekendmaken.

Het IJsselmeer, ruim 9 miljard kubieke meter zoet water, meer dan 3,5 miljoen olympische zwembaden, is de belangrijkste waterbuffer in Nederland. Bij droogte wordt van hieruit bijvoorbeeld extra water naar Friesland en Groningen geleid. Het peil is momenteel 21 centimeter beneden NAP, dat is bovengemiddeld en dus nog altijd „goed gevuld”, zegt Voerman. Uit het meer is bij aanhoudende droogte nog zeker water voorradig voor een maand, „en waarschijnlijk meer”.

Nederland profiteert van zijn lage ligging. Een déél van Nederland althans. Want de hoger gelegen delen, Twente, de Achterhoek, delen van Zeeland, Noord-Brabant, hebben aan het stroomgebied van de rivieren helemaal niets. Zoet water hierheen leiden is niet mogelijk. Hier moet het water worden onttrokken uit de grond en vallen uit de hemel. Hier heeft de droogte de grootste gevolgen. De stuwpeilen moeten verhoogd om water vast te houden en er geldt een beregeningsverbod voor de landbouw. Controleurs van de waterschappen bezien of boeren hun gewassen niet besproeien.

Liever een slechte oogst dan ontwrichte natuur, is het idee achter de prioriteitenlijst die bij droogte geldt volgens de Waterwet. Op één: voorkomen dat de dijken uitdrogen. Op twee: drinkwater- en energievoorziening op peil houden. Drie: kwetsbare, dure gewassen beschermen. Vier: de rest.

Correctie (25 juli 2018): In de laatste alinea stond oorspronkelijk dat de kwetsbare natuur op plaats drie op de prioriteitenlijst staat. Bij onomkeerbare schade staat de natuur samen met de dijken op plaats één. Op plaats drie gaat het om kapitaalintensieve gewassen. Daarna volgen overige economische en andere belangen. Dit is hierboven aangepast. Op de oorspronkelijke foto bij het artikel was het Paard van Marken afgebeeld, een vuurturen in het Markermeer. Deze foto is vervangen door een foto van het in het stuk genoemde IJsselmeer.

    • Freek Schravesande