Een baan als reisleider klinkt lekker, maar is niet lucratief

Reisbegeleider Avontuurlijke reizen van Djoser en Koning Aap kosten duizenden euro’s. De reisleider ziet daar vrijwel niets van terug.

IIllustratie Dirma Janse

Op Madagascar stap je in een boeiende wereld van lemuren, kameleons, baobabs en vleesetende planten. In Mongolië ontmoet je een volk van herders en ruiters. En vergeet ook Marokko niet… „zo dichtbij, maar zo exotisch”.

Reisorganisatie Koning Aap is één van de grootste aanbieders van avontuurlijke verre rondreizen van Nederland. De reizen zijn niet goedkoop. Een 23-daagse groepsrondreis door Mongolië kost, afhankelijk van de vertrektijd, tussen de 3.000 en 3.600 euro per persoon. In ruil daarvoor krijg je – net zoals bij de andere bestemmingen – een „authentieke en bijzondere reiservaring”.

De cruciale schakel in dat geheel is de Nederlandse reisbegeleider die meegaat en de reis in goede banen leidt. „De vertegenwoordiger van onze organisatie”, zo noemt Koning Aap ze in het handboek voor reisbegeleiders. „Je bent ons visitekaartje.” En ook in de reisbeschrijving voor klanten wordt hun belang onderstreept: „Koning Aap stelt hoge eisen aan de reisbegeleiding; een reis valt of staat er immers mee.”

Romantische sfeer

In zijn portemonnee merkt de reisleider daar echter weinig van, blijkt uit documentatie in bezit van NRC en uit gesprekken met reisleiders. De reisleider bij Koning Aap ontvangt – naast een betaalde vlucht en verblijf– namelijk 9,11 euro bruto per uur: het minimumloon. Voor de meest ervaren krachten, die al meer dan 1.200 dagen op reis zijn geweest, ligt dat 1,40 euro bruto hoger.

Bovendien krijgen de reisleiders maar voor 6 uur per dag betaald. In werkelijkheid zijn ze veel langer aan het werk. „Ik ben als reisleider 24/7 beschikbaar en gemiddeld zeker tien tot twaalf uur per dag aan het werk. Maar het telt absoluut niet als werk”, vertelt één van de naar schatting zeventig reisbegeleiders van Koning Aap. „Om reisbegeleiding hangt een romantische sfeer, maar je bent van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat bezig. Dat is prima, want het werk is leuk. Maar daar hoort wel iets tegenover te staan”, vertelt een ander.

Lees ook: Aantal reisorganisaties gaat CO2 nu zelf compenseren

NRC sprak voor dit artikel zeven ervaren reisleiders van verschillende reisorganisaties, waaronder Koning Aap en marktleider Djoser. Ze willen anoniem blijven uit vrees geen of minder reizen toebedeeld te krijgen vanwege hun kritiek. De werkonzekerheid in de sector is namelijk hoog.

Hoewel het beeld naar buiten toe anders is, zijn reisleiders bij Koning Aap en Djoser, niet in dienst van de reisorganisatie. Ze worden betaald via payrollbedrijf Tentoo en krijgen kortlopende flexcontracten. Het aantal reizen dat ze maken, is niet contractueel vastgelegd. En reisleiders worden alleen betaald als ze op reis zijn. Daardoor zijn reisbegeleiders erg afhankelijk van wat ze door de reisorganisatie gegund wordt. Klagen over vergoedingen word je niet in dank afgenomen, zeggen ze.

Reisleiders zijn geen homogene groep. Degenen die van het werk afhankelijk zijn voor hun levensonderhoud, ondervinden concurrentie van een groep die de inkomsten niet zo relevant vindt en het reisleiden ziet als hobby of avontuur: denk aan net-afgestudeerden, mensen die met (vervroegd) pensioen zijn of leraren die toch al veel vakantie hebben.

Miljoenenwinst

Via reisorganisaties zoals Djoser, Koning Aap en Sawadee worden tienduizenden avontuurlijke reizen per jaar geboekt. Koning Aap en het bijbehorende Shoestring zijn in 2015 overgenomen door het Duitse DER Touristik, dat vorig jaar 6,5 miljard euro omzette. Het Duitse bedrijf valt weer onder conglomeraat REWE, dat bijvoorbeeld ook een grote supermarktpoot heeft.

Marktleider Djoser was ook enige tijd in buitenlandse handen. Oprichter Herman van der Velde verkocht het bedrijf in 2005 voor 22 miljoen euro aan een Britse reisonderneming. In 2013 kocht hij Djoser terug. De opbrengsten zijn goed: het laatst beschikbare jaarverslag, over 2016, laat een nettowinst van 3,6 miljoen euro zien.

Djoser is qua betaling nóg poverder dan Koning Aap. Reisleiders worden er voor de meeste reizen 4 uur per dag betaald, ongeacht hoelang er gewerkt wordt. En van dat bedrag worden reisleiders ook geacht hun lunch en diner te betalen.

Arbeidsrechtadvocaat Derk Domela Nieuwenhuis trad ruim tien jaar geleden op voor een aantal bij FNV Bondgenoten aangesloten reisleiders van Djoser met hetzelfde probleem. Ze kregen maar vier uur per dag betaald terwijl ze een veelvoud werkten. „Ik vond en vind dat niet te rijmen met het arbeidsrecht”, zegt Domela Nieuwenhuis. „Die zaak is toen geschikt. Er is voor de extra uren betaald.” De arbeidsrechtspecialist zegt dat het Europese Hof in jurisprudentie heel helder is over wat onder werktijd wordt gerekend. „Je moet werktijd en rusttijd strikt scheiden.”

Zwaar werk

De meeste groepsreizen bestaan uit acht tot twintig deelnemers, vaak 60-plussers. „Het zijn veeleisende mensen”, zegt een reisleider die zijn werk „psychisch zwaar” noemt. Naast fungeren als vraagbaak en aanspreekpunt, moeten de reisleiders ook de groepsdynamiek bewaken, contacten met de lokale gidsen en chauffeurs onderhouden en allerlei problemen tijdens de reis oplossen. ’s Avonds plots een nieuw hotel regelen omdat het oorspronkelijke onverwacht volgeboekt is, naar het ziekenhuis met reizigers of een nieuw programma regelen bij bijvoorbeeld een aardverschuiving. „Gezien hun werkzaamheden en achtergrond slaat het nergens op dat ze het minimumloon betaald krijgen”, zegt bestuurder Marlies Possel van FNV zakelijke dienstverlening.

Koning Aap-directeur Jan Middelhoek erkent dat met zo veel woorden. „Over het algemeen wordt er in de reiswereld matig betaald. Zeker in vergelijking met andere sectoren en gezien de verantwoordelijkheid die veel collega’s hebben.”

Dat heeft volgens Middelhoek te maken met de scherpe prijsconcurrentie in de branche. Concurrenten als Djoser, Fox en Sawadee werken –kleine verschillen daargelaten – volgens hem op dezelfde manier met hun reisbegeleiders. Middelhoek benadrukt dat reisbegeleiders bij Koning Aap via een bonus bij goed functioneren, een loyaliteitsbonus en fooien hun inkomen wel nog kunnen opkrikken.

Djoser antwoordde niet op kritische vragen, maar reageerde wel op de vraag of men voorstander is van het opnemen van reisleiders in de collectieve arbeidsovereenkomst (CAO) voor de reisbranche. Dat is nu om onduidelijke redenen namelijk niet het geval. Mogelijk komt daar verandering in. Dit najaar vinden onderhandelingen plaats over een nieuwe CAO en zowel Djoser als Koning Aap en vakbonden CNV en FNV stellen desgevraagd dat de reisleider daarin een plek moet krijgen. FNV-bestuurder Possel: „Net zoals anderen moet de reisleider worden opgenomen in de loonschalen en beloond worden voor zijn werkuren.”

    • Camil Driessen