Afro-futurisme heeft de toekomst

Afro-futurisme Dankzij het succes van ‘Black Panther’ is afro-futurisme plotseling een populair genre. Maar het succes gaat over veel meer dan één grote Marvel-filmproductie.

Superheld met een hoopvolle boodschap: Black Panther

In het Amerikaanse San Diego verzamelde zich dit weekend een bonte groep sciencefictionfans tijdens de Comic Con, de invloedrijke jaarlijkse bijeenkomst waar fans van superhelden, scifi en fantasy filmmakers en sterren uit Hollywood kunnen ontmoeten. Fans hadden zich zoals gebruikelijk met verve uitgedost als hun favoriete personages uit Star Wars en The Avengers. Maar dit jaar waren naast schilden van aluminiumfolie en plastic laserguns ook traditioneel geweven kleden, kralenkettingen en een uit hout gesneden ‘warp-staf’ te zien: een traditionele Afrikaanse staf van houtsnijwerk.

Een van de programmaonderdelen op Comic Con was de paneldiscussie ‘Black to the Future’, die ging over de momenteel veelbesproken stroming van het ‘afro-futurisme’. Dat zijn films, muziek en stripverhalen waaruit een alternatieve visie op de toekomst naar voren komt met een uitgesproken zwarte thematiek en waarin traditionele elementen uit Afrikaanse culturen zijn verwerkt. Het motto van dat debat was: „Can we truly go black to the future before we go black to the past?”

Vorig jaar maakte de cast van de latere megahit Black Panther al zijn opwachting op Comic Con. We maakten kennis met Wakanda, het Afrikaanse rijk van Black Panther dat nooit gekoloniseerd is geweest. In de film kiest koning T’Challa, alias Black Panther, ervoor om – na jaren van protectionisme – de natuurlijke bron van kracht en de technologische innovatie in zijn land met de rest van de wereld te delen. Een mooi voorbeeld van afro-futurisme; een door een zwarte filmmaker gecreëerde alternatieve werkelijkheid, met een hoopvolle boodschap. Met 1,3 miljard omzet in de bioscopen is de film een van de allergrootste commerciële successen van het huidige filmjaar.

Het Amerikaanse weekblad Time signaleerde in mei al dat het succes ook in cultureel opzicht baanbrekend is; afro-futurisme is ineens ‘hot’. Maar het succes van het genre gaat over veel meer dan één grote Marvel-filmproductie.

Door alle aandacht die naar Black Panther is uitgegaan, kan de indruk ontstaan dat afro-futurisme een relatief nieuw genre is. Dat is niet zo. Multi-talent Sun Ra (1914-1993), onder meer oprichter van de band Intergalactic Myth Science Arkestra, geldt als de grondlegger van afro-futurisme. In zijn film Space is the Place (1974) zien we zijn door jazzmuziek aangedreven ruimteschip landen in Amerika. In een glitterend, op de Egyptische Oudheid geïnspireerd pak, roept hij de kinderen van de Afrikaanse diaspora op om mee te gaan naar zijn kolonie op Saturnus. Daar moet hun een betere toekomst wachten; in het gesegregeerde Amerika hebben ze geen perspectief.

Martin Luther King en Malcolm X

Stan Lee, de schrijver van de X-Men-strips, raakte in de jaren zestig geïnspireerd door dezelfde thematiek. Twee van zijn hoofdrolspelers zijn gevormd door twee sleutelfiguren uit de Amerikaanse burgerrechtenbeweging. Professor Xavier, de leider van de X-Men, is gemodelleerd naar Martin Luther King. Hij ziet een toekomst waarin mutanten vreedzaam samenleven met de mensen die hen vooralsnog als vijanden beschouwen. Holocaust-overlever Magneto is geïnspireerd op Malcolm X en ziet dat radicaal anders. De mens zal de ander nooit uit zichzelf accepteren. Een plek voor jezelf creëren kan alleen door te overheersen, met geweld.

Sun Ra’s filosofie kwam voort uit wat hij zijn ‘mythische wetenschap’ noemde. „Mythen stellen de mens in staat om zich te situeren ten opzichte van het verleden en de toekomst. Waar ik naar op zoek ben zijn de mythen van de toekomst.”

De witte Amerikaanse kunstcriticus Mark Dery borduurde daarop voort in een beroemd en invloedrijk essay uit 1994 met als titel ‘Black to the Future’. Daarin introduceerde hij de term afro-futurisme. Zijn essay draait om de vraag hoe een gemeenschap waarvan de geschiedenis tijdens de slavernij welbewust is uitgewist en die nog steeds de last draagt van dat verleden, zich desondanks een andere toekomst kan voorstellen.

In de verbeelding, schrijft Dery, zijn moderne Afro-Amerikanen te vergelijken „met de afstammelingen van ontvoerde buitenaardse wezens”. Dat is een bekend verhaalelement in veel sciencefiction: een bevolkingsgroep is onder dwang ontworteld en moet zich in een nieuwe wereld, op een andere planeet, leren handhaven.

Na de glimmende alien-pakjes uit de jaren zeventig van Sun Ra, zien we in hedendaagse afro-futuristische films bredere sociale kritiek. In Dirty Computer, een film van 46 minuten van zangeres en actrice Janelle Monáe die tegelijk met haar gelijknamige album verscheen op YouTube, worden we meegenomen in de steriele wereld van een autoritair regime. Drones delen verkeersboetes uit, auto’s zweven zonder banden over de weg. Tijdens een punkfeestje wordt Janelle opgepakt, vastgezet in gevangenis De Nieuwe Dageraad, en omgedoopt tot Jane 57821. Al haar herinneringen dreigen te worden gewist door een gigantische computer: ‘The Nevermind’. Die herinneringen passeren de revue in sprankelende kleuren. Het opvallendst is de clip ‘Pynk’, waarin Janelle in een roze broek in de vorm van een vagina een uitdagende choreografie danst met actrice Tessa Thompson; ze kruipt tussen haar benen door de wereld in. Dat is een helder pleidooi om met alle facetten van je menselijkheid de aarde te mogen bewandelen, ook als je weird en queer bent.

Lees ook de recensie van het album ‘Dirty Computer’: ●●●●●

Thompson is ook te zien in de Amerikaanse zomerhit Sorry to Bother You van regisseur Boots Riley, die deze maand uitkwam in de VS. De decennialange gewoonte van Hollywood om ‘vreemde’ personages alleen in de rol van sidekick (beste vriend) aanwezig te laten zijn, wordt omver geworpen. Sorry to Bother You is een sciencefictionkomedie over telemarketeer Cassius Green, die leert dat hij zijn ‘witte stem’ moet gebruiken om zijn producten te verkopen. De film is al wijd en zijd onthaald als de opvolger van de baanbrekende, sociaal-kritisiche horrorfilm Get Out van Jordan Peele, die in maart de Oscar voor het beste scenario ontving.

Zwarte kunstenaars als Boots Riley, Jordan Peele en Janelle Monáe plaatsen een moedig alternatief tegenover een overheersend wit perspectief. Toch is er ook kritiek te horen op het afro-futurisme. Is vluchten in fantasie wel geoorloofd, als er zoveel brandend actuele politieke vraagstukken zijn in Afrika, die direct van invloed zijn op de levenskwaliteit van zijn bewoners? Neigt afro-futurisme niet te veel naar escapisme? Die kritiek is begrijpelijk. Maar als afro-futurisme iets laat zien, dan is het de behoefte aan hoop en een visie op nieuwe toekomstmogelijkheden, die juist in de politieke realiteit geen gehoor vindt.

    • Dominique van Varsseveld