Staking maakt zitten in België nóg zwaarder

Situatie Belgische gevangenissen

De situatie in Belgische gevangenissen is al beroerd. Nu de cipiers soms staken, klagen gedetineerden over ‘folterpraktijken’.

De ‘Nieuwe Wandeling’ in Gent, de gevangenis is gelegen tussen woonhuizen. Wouter Van Vooren

Met zeker twee personen 24 uur per dag in de cel – een ruimte van zo’n 3,5 bij 2 meter mét open toilet – terwijl de temperatuur oploopt tot boven de dertig graden. En dat dagen achter elkaar. De situatie in de Belgische gevangenissen is al niet optimaal, maar toen cipiers van half juni tot begin juli staakten was de situatie „mensonterend”. Dat is wat twee Nederlanders die vastzitten in de gevangenis van Antwerpen aan NRC vertellen. Een Belgische gevangene met een alvleesklierontsteking spreekt zelfs van „folterpraktijken”. Nu de cipiers na woensdag mogelijk weer gaan staken, vrezen de gevangenen voor een nieuwe verslechtering van hun situatie.

NRC sprak de twee Nederlanders telefonisch. Hun naam willen ze niet in de krant omdat ze tuchtmaatregelen vrezen. Als je met media praat, kun je in de isolatiecel komen, wordt bezoekrecht afgenomen of komt post niet aan, zeggen ze. Justitie spreekt dat tegen: de bedoeling is dat gedetineerden toestemming vragen om met de media te praten. „Zo niet, dan worden ze daarop aangesproken.”

Belgische gevangenissen staan al jaren bekend om hun problemen. Veel gevangenissen zijn oud – die van Antwerpen is uit 1855 – en kampen met overbevolking en te weinig personeel. „Regelmatig zit er een persoon te veel in de cel. Die slaapt op een matras op de grond en rondlopen kan dan niet meer”, vertelt een van de Nederlanders, die sinds 2016 vastzit. Elke dag douchen is niet mogelijk. Luchten gaat maar één keer per dag een uur. Rokers zitten tussen niet-rokers, er staat schimmel op de muren en soms lopen er muizen in de cel of ratten in de gangen rond. Besmettelijke ziekten, zoals tuberculose, mazelen of schurft, nemen toe door de gebrekkige hygiëne.

Het is al langer crisis in het Belgische gevangeniswezen. Vorig jaar moest het leger nog in actie komen bij een opstand van gedetineerden.

Gevangenen die in Nederland voor tbs in aanmerking zouden komen, belanden in België in een reguliere gevangenis, met weinig psychologische begeleiding. Mensen die nog wachten op hun proces zitten met veroordeelden op cel. De andere Nederlander, sinds drie maanden vast: „Ik ben nog helemaal niet veroordeeld, maar zit hier net zo goed tussen verkrachters en moordenaars.”

Zes dagen niet gelucht

Dit is al erg genoeg, zeggen de twee, maar tijdens de stakingen was het nog een stukje erger. Minister Geens van Justitie wil al een tijdje verplichten dat er altijd genoeg cipiers aan het werk zijn om in de basisbehoeften van gevangenen te voorzien. De politie vangt nu in geval van staking het werk op, maar garandeert alleen de veiligheid. Uit angst dat het voornemen van Geens hun recht op staken zou beperken, legden de cipiers het werk half juni neer en daarbij werden, aldus de gedetineerden, hun basisrechten nog verder geschonden.

De Belgische verdachte Gert Van Den Langenbergh, die geen bezwaar heeft tegen zijn naam in de krant, schrijft dat hij in Antwerpen al zes weken met alvleesklierontsteking in voorarrest zit. Hij krijgt morfine, maar is niet geopereerd. Dat had wel gemoeten, denkt hij. Hij heeft „24 uur op 24 pijn” en schrijft al twee weken geen dokter te hebben gezien. Tijdens de staking kreeg hij soms zijn medicatie niet tijdig. Volgens een woordvoerder namens de gevangenissen „is gegarandeerd dat elke gedetineerde de nodige medische zorg heeft gehad”.

Gevangenen werden dagen niet gelucht, verdachten niet naar de raadkamer vervoerd. Ze konden niet naar de bibliotheek, niet sporten en post kwam later aan. Geen bezoek, nauwelijks telefoontjes. Een Nederlander: „We zijn tot zes dagen aaneen op cel gebleven. We mochten eens in de twee, drie dagen en soms nog later uit de cel om te douchen, de overige dagen moesten we ons behelpen met de wasbak. We hadden geen idee hoe lang dat zou duren.”

De gebeurtenissen druisen in tegen wettelijk vastgelegde rechten voor gevangenen en gelden voor veel Belgische gevangenissen. Een rechter in Mechelen liet verdachten vrij vanwege „onmenselijke toestand” in de gevangenis tijdens de stakingen.

Het is bovendien niet voor het eerst. Meerdere keren heeft het Europees Hof voor de Rechten van de Mens België om de gevangenissen veroordeeld. Meermaals weigerden Nederlandse rechters Nederlanders over te leveren. Het anti-foltercomité van de Raad van Europa schreef vorig jaar, ook vanwege stakingen, dat het in de 47 lidstaten nooit eerder zoiets had waargenomen: „onmenselijk” en „vernederend”.

Een jaar later lijkt er niets veranderd, al zijn er stappen ondernomen, benadrukt de woordvoerder. Minister Geens wil minimale dienstverlening invoeren om excessen uit te sluiten.

In afwachting van verder overleg met de minister pakten de cipiers vorige week het werk weer op. Deze woensdag verloopt de deadline waarbinnen ze kunnen reageren op zijn voorstel. Met de tekst die er nu ligt zijn ze het oneens, laat Frank Conings van vakbond ACV weten. Pas eind augustus zal het overleg worden hervat, maar in de tussentijd vrezen de gedetineerden een nieuwe actie. Of die er komt, is onduidelijk.

De Nederlandse gedetineerden hopen in de tussentijd dat de Nederlandse regering kan ingrijpen. Het ministerie van Buitenlandse Zaken laat weten bekend te zijn met problemen in Belgische gevangenissen. „Verschillende landen, waaronder Nederland, hebben daar via onder andere de VN aandacht voor gevraagd. Nederlandse gevangenen in België die dat wensen krijgen consulaire bijstand van de Nederlandse ambassade in Brussel.” Er zitten 77 Nederlanders vast in Belgische gevangenissen.

    • Anouk van Kampen