Onrust over Belgische kerncentrales: ‘Het is Russisch roulette spelen’

Tihange & Doel Activisten maken zich zorgen over de veiligheid van de Belgische kerncentrales Doel en Tihange. Ze zamelden onlangs 500.000 handtekeningen in.

Een van de koeltorens van de kerncentrale Tihange, bij het Belgische Luik. Foto Chris Keulen

Er hoeft maar iets flink mis te gaan en… Boem. Hein Wellen en Jos Gulikers kijken er wat laconiek bij terwijl ze het zeggen, maar ze menen het. Op een zonnige woensdagmiddag, de terrassen eromheen vol borrelende dagjesmensen, staan ze net hun tafel aan het Onze Lieve Vrouwenplein in Maastricht in te klappen: Wellen van Milieufront Eijsden, Gulikers van Stop Tihange Nederland en nog zo’n zes mensen met gele petjes op. ‘Stop Tihange en Doel’, staat erop afgedrukt, met het gevarenteken voor nucleaire activiteit. Die ochtend waren de actievoerders nog in Luik, morgen staat het Belgische Visé op de agenda. Maar hun doel is al behaald: 500.000 handtekeningen.

Ruim een week geleden trokken de samenwerkende anti-nucleaire actiegroepen uit Duitsland, Nederland en België na hun tour naar Brussel om de ruim half miljoen handtekeningen in te leveren bij de Belgische nucleaire waakhond FANC. Hun wens: sluit de Belgische kerncentrales Tihange 2 en Doel 3 tot „onomstotelijk bewezen is dat ze veilig zijn”. Maar volgens het FANC is dat al het geval.

‘Russische roulette’

De onrust over de Belgische kerncentrales in Doel, vlak over de grens met Nederland, en Tihange, 30 kilometer van Luik, is niet nieuw. Dit jaar alleen al meldden Belgische media een lek in Doel 1, een technisch defect in Doel 4 en betonrot, een verschoven metalen mal en verdwenen bouwplannen in Tihange 3.

Lees ook: Al zou België willen, het land kan niet zonder kernenergie

Daar gaat het de actievoerders nu even niet om. Wel hierom: in 2012 werden in de metalen reactorvaten van Doel 3 en Tihange 2, in gebruik sinds de jaren 80, ‘scheurtjes’vastgesteld. Om precies te zijn: ophoping van waterstof in het staal op verschillende plekken die toezichthouder FANC „waterstofvlokken” noemt. Die ophopingen zouden er al sinds de bouw zijn en niet toenemen, oordeelden uitbater Electrabel en FANC. Na tests besloten ze dat de centrales weer open konden.

Tegenstanders denken daar heel anders over. Electrabel minimaliseert de problemen en het FANC stelt niet genoeg eisen, vindt Léo Tubbax van Belgische actiegroep Nucléaire Stop Kernenergie, ook aanwezig in Maastricht. De scheurtjes nemen wel toe, gelooft Tubbax. Ze zouden kunnen uitrekken en ervoor zorgen dat (in het ergste geval) het reactorvat breekt. Dat onlangs in de wijde omgeving jodiumpillen werden verstrekt om in te nemen bij een nucleaire ramp, ondersteunt dat volgens hem alleen maar: „Als het veilig was, deelden ze die toch niet uit?”

Walter Bogaerts, hoogleraar nucleaire techniek aan de KU Leuven, onderschrijft de zorgen van de activisten. „Ik ben helemaal niet anti-nucleair, ik was voorheen nog directeur bij een kernafvalverwerkingsbedrijf”, legt hij telefonisch uit. Maar: „Tegenwoordig zou een reactorvat dat met zoveel fouten wordt afgeleverd onmiddellijk worden afgekeurd.” De scheuren, inmiddels zijn sommige „ter grootte van een handpalm”, kunnen volgens hem wel degelijk doorgroeien. Het is „Russische roulette spelen”.

Afhankelijkheid van kernenergie

In Duitsland wordt al langer met argusogen gekeken naar de Belgische kerncentrales. Tweederde van de nu opgehaalde handtekeningen komt daarvandaan. En toen vorig jaar juni een 90 kilometer lange menselijke protestketting werd gevormd van het Duitse Aken via Zuid-Limburg naar Tihange, was het overgrote deel Duits. Ook in Nederland groeit de onrust. Onlangs spraken gemeenten in Zuid-Limburg, Noord-Brabant en Zeeland af meer druk te zullen leggen op de Belgische regering. Maar in België zelf blijft de onrust beperkt. Slechts zo’n kwart van de ingeleverde handtekeningen kwam ervandaan.

België is een van de meest ‘nucleaire’ landen ter wereld: kernenergie is goed voor 60 procent van de elektriciteit

Een paar uur voor de groep in Maastricht staat, is Léo Tubbax nog in Luik handtekeningen aan het verzamelen. In Maastricht zullen ’s middags nog zo’n duizend handtekeningen worden binnengehaald, hier loopt het niet zo’n storm. „Ik merk wel dat de consternatie in België minder groot is. Vorig jaar nog organiseerden we een betoging in Brussel, er kwamen zo’n drieduizend mensen opdagen. Dat is natuurlijk niet genoeg om de politiek onder druk te zetten.”

Het heeft te maken met het oorspronkelijke Belgische besluit om alle kerncentrales te sluiten, denkt hij. Dat zou vanaf 2015 gebeuren. De anti-kernbeweging viel uiteen, terwijl inmiddels is besloten de eerste toch pas in 2022 te sluiten. Veel mensen zijn ook bang dat de energieprijzen omhooggaan als kernenergie wegvalt, denkt Nederlander Guliker.

België is een van de meest ‘nucleaire’ landen ter wereld: in 2017 maakte kernenergie bijna 60 procent uit van de totale elektriciteitsproductie. Al zien de activisten de laatste tijd, zeker sinds de menselijke kettingactie, wel iets veranderen: „We hoeven niet meer uit te leggen waar het over gaat.” Steeds meer Belgische lokale politici storten zich, zeker met de gemeenteraadsverkiezingen van oktober in aantocht, op het onderwerp.

Volstrekt oneens

Hoe serieus de telkens aangekaarte problemen moeten worden genomen? De twee kanten zijn het daarover volstrekt oneens. Europese controle is er niet: nucleaire veiligheid valt onder de verantwoordelijkheid van de lidstaten. De Belgische overheden en instanties houden vol dat de centrales veilig zijn. Toezichthouder FANC zegt in een reactie dat de hypothese van Bogaerts en activisten is onderzocht. De waterstofvlokken waren wél al vanaf het begin aanwezig en zijn gemiddeld zo dun als een sigarettenblaadje, zegt het FANC. De grootste zijn volgens een „conservatieve schatting” van de toezichthouder echter wel bijna 18 bij 7 centimeter groot. En meerdere controles hebben bewezen dat ze niet groter worden, aldus woordvoerder Erik Hulschbosch. „Dat hebben ook onafhankelijke rapporten bevestigd. Tihange 2 en Doel 3 kunnen open blijven en veilig worden uitgebaat.”

In 2016 waren er ook zorgen over de veiligheid van de kerncentrales. Lees ook: Vijf vragen over de verouderde kerncentrales in België

Ook onderzoekers zitten niet op een lijn. Eric van Walle, topman van het Studiecentrum voor Kernenergie en docent kernfysica, net als Bogaerts aan de KU Leuven, wees zijn onderzoek vorig jaar resoluut van de hand en zei dat de twee centrales volledig veilig zijn. Sommige andere KU Leuven-onderzoekers zijn het daar weer totaal niet mee eens. De Nederlandse emeritus hoogleraar kernenergie Wim Turkenburg verklaarde onlangs nog in De Standaard dat er „geen reden” is „te denken dat de Nederlandse en Belgische regulatoren hun werk niet goed doen”. „Onnodige ongerustheid” is niet nodig.

Hoogleraar Bogaerts werpt tegen dat niet alleen hij en de collega’s in Leuven, maar ook internationale onderzoekers dat in twijfel trekken. Zo verklaarde de ex-topman van de Amerikaanse nucleaire waakhond dit jaar nog dat, als hij erover was gegaan, hij Tihange 2 en Doel 3 niet in werking zou laten.

    • Anouk van Kampen