Opinie

    • Bastiaan Rijpkema

Een Grondwet vol redenen

Als kind mocht ik weleens meefietsen als mijn vader ging hardlopen. Gezellig natuurlijk, maar ik moest er wel even aan wennen dat je dan geen uitgebreide gesprekken kunt voeren. Zaken als ‘wat zal het worden met de nieuwe Ajax-spits Nikos Machlas’ en hardlopen gaan gewoon niet zo goed samen – net als Machlas en Ajax overigens. Toch is precies daar nu een programma van gemaakt.

Of, nou ja, precies – in ‘Tour de Tijs’ interviewt Tijs van den Brink Nederlandse politici niet hardlopend, maar wielrennend. Vorige week moest minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge eraan geloven. Waar ze fietsen zien we niet, het wordt immers uitgezonden op de radio. Er wordt ons verteld dat het Rotterdam is. Wat overblijft: twee licht hijgende mannen die proberen een gesprek te voeren. Het is een van de meest raadselachtige radioformats. Toen Tijs op de fiets nog even een dikke nota medische ethiek wilde doornemen, vroeg De Jonge of dit nou echt het juiste moment was voor een „diepte-interview”. Wielrennen en politieke interviews zijn leuk, maar niet per se tegelijkertijd.

Nu is Van den Brink wel een uitstekend interviewer, dus ook op de racefiets wist hij bij De Jonge op de juiste knoppen te drukken. Van ‘Fortuyn’ in één streep door naar de ‘bekentenis’ dat CDA’er De Jonge voorstander was van de PVV-gedoogconstructie bij het kabinet-Rutte I. Als je niet wilt samenwerken vanwege „het enkele feit dat je het oneens bent met elkaar” is dat „een slecht signaal naar de samenleving”, aldus de vicepremier. Toen was het voor Tijs natuurlijk nog maar een klein sprintje naar de finish. Hoewel nu „hartstikke niet aan de orde om heel veel redenen”, sluit De Jonge samenwerken met de PVV in de toekomst „in beginsel” niet uit. De internetkop voor het item was binnen.

Het kan uiteraard aan de ademnood hebben gelegen, maar er werd geen woord gewisseld over de voorstellen van de PVV. Het willen sluiten van alle moskeeën (in strijd met art. 6 Grondwet), het willen sluiten van alle islamitische scholen (art. 23 Grondwet), het weren van moslims uit het leger (art. 1 Grondwet), en inmiddels ook het willen ontnemen van stemrecht aan Nederlanders met een dubbele nationaliteit, zelfs als ze praktisch niet van hun andere nationaliteit af kunnen komen, zoals Marokkaanse Nederlanders (art. 4 Grondwet). Stuk voor stuk glasheldere, principiële en grondwettelijke redenen om samenwerking uit te sluiten, totdat de PVV afstand doet van haar antirechtsstatelijke standpunten. Toch kwam er niets van terug in het gesprek – over een „slecht signaal naar de samenleving” gesproken.

Het is wat Harvard-politicologen Levitsky en Ziblatt ‘gatekeeping’ noemen, de poort bewaken, in hun belangrijke boek How Democracies Die dat begin dit jaar uitkwam. Levitsky en Ziblatt spreken vooral politici aan als het gaat om het beschermen van de democratie. De aartsvader van de machtenscheiding Montesquieu krijgt een bescheiden veeg uit de pan: een goede constitutie is belangrijk, maar niet zaligmakend. Minstens zo cruciaal is de rol van politici zelf; een belangrijk onderdeel van die rol is grensbewaking. Afstand houden tot antidemocraten en belagers van de rechtsstaat – hun overschrijdingen helder markeren, in plaats van ze te legitimeren door samenwerking.

How Democracies Die is wat mij betreft dé vakantieleestip voor politici met reces. Overigens liggen de kaarten in Nederland net wat anders. Waar democratiebescherming in het Amerikaanse ‘alles of niets’-tweepartijenstelsel wel heel sterk leunt op ‘gatekeeping’ door Republikeinse en Democratische politici, is ons meerpartijenstelsel al een waarborg op zich; antidemocraten kunnen niet snel zonder coalitie aan de slag. De Staatscommissie parlementair stelsel wees er onlangs nog op. Kortom: je kunt het belang van constitutionele architectuur overschatten, maar ook onderschatten. Montesquieu mag ook mee in de koffer.

Bastiaan Rijpkema is rechtsfilosoof aan de Universiteit Leiden. Rosanne Hertzberger werd tijdens haar zwangerschapsverlof per toerbeurt vervangen door Kiza Magendane, Emma Bruns, Stine Jensen, Bastiaan Rijpkema en Haroon Sheikh. Volgende week is ze terug.
    • Bastiaan Rijpkema