De verschroeiende hoogmoed van een biotechwonder

Recensie Bad Blood Met de belofte van revolutionaire bloedtesttechnologie groeide Theranos uit tot een miljardenbedrijf. Het bleek één grote leugen.

Elizabeth Holmes, oprichter van Theranos (Palo Alto, Silicon Valley, 2015). Foto CARLOS CHAVARRIA

Stel je een hip apparaatje voor dat met een druppeltje bloed uit je vingertop goedkoop, snel en trefzeker op honderden ziektes en afwijkingen kan testen, van kanker tot diabetes. Het zou vervelende bloedafnames met lange wachttijden overbodig maken, talloze levens redden en de medische wereld op zijn kop zetten. Volgens de Amerikaanse biotechondernemer Elizabeth Holmes (34) zou het zelfs „het belangrijkste ding zijn dat de mensheid ooit heeft voortgebracht”, zei ze eens op een bijeenkomst met haar personeel.

Jarenlang geloofden investeerders, bedrijven, media én patiënten dat Theranos, de onderneming van Holmes, zo’n iPhone voor bloedanalyse had ontwikkeld. Totdat duidelijk werd dat het bedrijf uit Silicon Valley de buitenwacht structureel had voorgelogen en er uiteindelijk zelfs patiënten bloedtests hadden gehad die foutieve resultaten gaven. Het grootste bedrijfsschandaal sinds de boekhoudfraude bij energiebedrijf Enron was geboren.

In het boek Bad Blood beschrijft John Carreyrou, onderzoeksjournalist van The Wall Street Journal, de opkomst en ontmaskering van het geroemde biotechbedrijf dat op zijn hoogtepunt in 2014 bijna 10 miljard dollar (8,5 miljard euro) waard was. Het is een even gedetailleerd als bloedstollend relaas over de nietsontziende ambitie van Holmes en haar getrouwen, onder wie haar vriend en rechterhand Ramesh ‘Sunny’ Balwani. Carreyrou, die het bedrog in 2015 in een serie krantenartikelen openbaarde, toont in Bad Blood óók het gemak van mythevorming in Silicon Valley en de kritiekloze gretigheid waarmee de beloftes van een hippe start-up worden omarmd. Zelfs door de grootste namen van het land. Theranos kon onder meer de huidige minister van defensie James Mattis en voormalig ministers van Buitenlandse Zaken George Shultz en Henry Kissinger tot zijn commissarissen rekenen.

De nieuwe Steve Jobs

Holmes had dan ook een prachtverhaal te vertellen. Ze was 19 toen ze haar eerste patent aanvroeg en Stanford University verliet om Theranos te beginnen, een naam die is afgeleid van de woorden therapie en diagnose. Een college drop-out dus, net als tech-iconen Mark Zuckerberg en wijlen Steve Jobs, Holmes’ grote voorbeeld.

Vrouwen die de top halen in mannenbolwerk Silicon Valley zijn er wel: denk aan Sheryl Sandberg (operationeel directeur Facebook) en Yahoo-baas Marissa Mayer. Maar die komen uit het management. Een vrouwelijke ster van het kaliber Zuckerberg ontbreekt. Dat moest Holmes worden, die bovendien met een levensreddende technologie aan een aansprekende missie was begonnen.

Dat die vol gebreken was, werd met alle macht buiten het zicht gehouden van investeerders, zakenpartners, journalisten en toezichthouders. Media mochten niet bij Theranos binnen, het bedrijfsgebouw werd zwaar beveiligd. Zelfs investeerders kregen de laboratoria niet te zien, ogenschijnlijk uit angst voor diefstal van bedrijfsgeheimen. In werkelijkheid víel er nauwelijks iets te stelen.

Lees ook: Dit is de snelkookpan voor start-ups van Silicon Valley

Carreyrou, die met meer dan 150 betrokkenen en oud-werknemers sprak, beschrijft hoe vertegenwoordigers van potentiële partners als farmaconcern Novartis bij live-demonstraties van het Theranos-apparaat voorgekookte resultaten te zien kregen. Dat was in 2006, Theranos was nog een prille start-up.

Ook in de jaren daarna kwam de technologie niet in de buurt van de beloften, terwijl Theranos wél honderden miljoenen aan financiering ophaalde door te zwaaien met valse testresultaten en prognoses. Zelfs toezichthouders werden om de tuin geleid. Holmes toonde ze een lab met commerciële apparatuur die was aangekocht, terwijl ze de gebrekkige Theranos-technologie verborgen hield.

Schrikbewind

Intern voerden Holmes en Balwani een schrikbewind. Balwani bespioneerde het personeel routineus en hield precies bij hoeveel uren iedereen werkte. Medewerkers die kritiek uitten werden – na eerst een strikte geheimhoudingsverklaring te hebben getekend – direct door de beveiliging naar de uitgang geëscorteerd.

Toch kwamen er wel degelijk signalen naar buiten dat er iets niet klopte. Zo heeft Theranos nooit noemenswaardige onderzoeksresultaten gepubliceerd, wat wel gebruikelijk is bij medische innovaties. Het personeelsverloop was ongekend hoog en een Theranos-commissaris stapte al in een vroeg stadium op omdat hij de technologie niet vertrouwde. Bovendien slaagde de onderneming er nooit in zijn beloftes aan investeerders en zakenpartners waar te maken.

Maar die stelden nauwelijks kritische vragen. De angst om de grootste sensatie van Silicon Valley te missen vertroebelde de kritische vermogens, een fenomeen dat doet denken aan de gekte die voorafging aan de internetbubbel eind jaren 90 en later het onwrikbare geloof in de kracht van de Amerikaanse huizenmarkt.

De angst om de grootste sensatie van Silicon Valley te missen vertroebelde de kritische vermogens

De ontmaskering begon twee jaar later. Dat was vooral te danken aan een paar moedige oud-medewerkers die hun zwijgcontract negeerden en Carreyrou in vertrouwen namen. Met grote persoonlijke gevolgen. Theranos had de beste advocaten van het land ingehuurd om mogelijke klokkenluiders te intimideren. Het stuurde zijn juristenleger zelfs af op artsen die bevestigden dat de uitslagen van de Theranos-bloedtesten niet klopten. Ook Carreyrou en zijn chefs bij The Wall Street Journal kregen ermee te maken.

Ze publiceerden toch. Holmes ontkende alles. „Dit gebeurt er als je dingen probeert te veranderen”, zei ze in een tv-interview in 2015. „Eerst denken ze dat je gek bent. Dan gaan ze het gevecht met je aan. En dan plotseling verander je de wereld.” Maar de toezichthouders ontdekten dat het bedrog nog veel groter was dan de eerste artikelen hadden gesuggereerd. Theranos implodeerde, Holmes en Balwani worden nu strafrechtelijk vervolgd.

De grote vraag blijft: wat dreef het stel? Vroeg of laat moest duidelijk worden dat het apparaat van Theranos niet functioneerde. Of dacht Holmes dat ze de technologie op orde kon krijgen vóórdat het bedrog aan het licht kwam? Maar als dat zo was, waarom had ze dan zo’n haast om de bloedtests al in 2013 in de Amerikaanse Walgreens-drogisterijen te krijgen?

Carreyrou kan er de vinger niet precies op leggen. Holmes en Balwani weigerden met de journalist te spreken. Misschien geven Hollywoods scriptschrijvers antwoorden op die vragen. De rechten voor een film over de Theranos-fraude zijn al verkocht, de opnames gestart. In de hoofdrol: Jennifer Lawrence als Elizabeth Holmes.

    • Joris Kooiman