Twijfels rond crisprs knip-en-plakwerk DNA

crispr-cas

Britse ethici zetten de deur open voor crispr-cas, maar genetisch knutselen kan ziekmakende mutaties veroorzaken.

Crispr-cas-enzym (donkerblauw) is bezig met het vervangen van een stukje DNA (paars). Beeld Science Photo Library / ANP

Het knutselen aan de genen van een embryo, met de bedoeling daar een genetisch aangepast kind uit te laten groeien, is ethisch acceptabel, onder voorwaarden. Dat schrijft de Britse Nuffield Council on Bioethics in een maandag gepubliceerd rapport over genetische veranderingen tijdens de menselijke voortplanting.

Sociaal en ethisch is zo’n ingreep in de kiembaan (waardoor ook het nageslacht van het kind de genetische verandering krijgt) verantwoord als hij het welzijn verbetert of waarborgt. De genetische ingreep moet ook sociaal te rechtvaardigen zijn en mag de maatschappelijke solidariteit niet ondergraven.

De ethici van de Nuffield Council bedoelen daarmee dat zo’n ingreep de tweedeling in de maatschappij (tussen hoog- en laagopgeleid) niet mag vergroten, niet discriminerend mag zijn en niet een nadeel van anderen mag vergroten. Het uitbannen van ziekten zal grotendeels binnen die voorwaarden vallen, maar het ‘verbeteren’ van mensen (meer spier- of denkkracht bijvoorbeeld) is moeilijker te verenigen met deze ideeën.

Britse discussie over genetisch ingrijpen moet in Nederland nog beginnen.

Het Nuffield-advies verschijnt nu biowetenschappers juichen over de crispr-cas-techniek, waarmee het veranderen van genen veel makkelijker is geworden. Die optimistische geluiden dringen door in de maatschappij, maar of crispr-cas in mensencellen veilig en betrouwbaar genen kan vervangen, daarover zijn recent ernstige bedenkingen geuit. Daarover verderop in dit artikel meer.

De Nuffield Council on Bioethics is onafhankelijk, maar zijn adviezen hebben grote invloed op het Britse parlement. Dat heeft genetisch onderzoek en therapieën mogelijk gemaakt die elders op de wereld meestal nog verboden zijn.

De Nuffield Counsil adviseert nog niet om de Britse wet aan te passen om kiembaangentherapie mogelijk te maken. Maar wel er een maatschappelijke discussie over te voeren. De Nuffield Commission vindt dat de Britse regering een internationale dialoog moet bevorderen, via de Raad van Europa en de Unesco.

Het Nuffield-rapport laat zien dat er aan de andere kant van de Noordzee een discussie wordt gevoerd die in Nederland nog – of opnieuw – moet beginnen.

Medische ethiek

Begin juli stuurde minister Hugo de Jonge (CDA) van volksgezondheid de Nota medische ethiek naar de Tweede Kamer. Daarin schrijft de minister dat hij „wil beginnen met het stimuleren van de discussie” over kiembaanmodificatie en over het kweken van embryo’s voor onderzoek. De Jonge volgt de afspraken die in het regeerakkoord zijn gemaakt om, onder invloed van de meeregerende Christenunie, terughoudend te zijn met het toestaan van nieuwe biomedische technieken voor voortplanting en ziekte-uitbanning.

De haast die in veel landen om ons heen wordt gemaakt wordt veroorzaakt door de ontwikkelingen rond de crispr-cas-techniek, waarmee makkelijk en goedkoop genen kunnen worden geknipt en geplakt. In een embryo kan bijvoorbeeld een gen met een ziekmakende mutatie worden verwijderd, om er een niet-ziekmakend gen voor in de plaats te zetten.

Maar ondertussen verschijnen er wetenschappelijke artikelen waarin wordt gewaarschuwd dat crispr-cas de goede genen niet steeds op de juiste plaats in het DNA zet, maar, vaker dan gedacht, ook op andere plaatsen. „Dat kan ziekte veroorzaken”, schrijven onderzoekers van het Britse Wellcome Sanger Institute in een maandag gepubliceerd artikel in Nature Biotechnology.

Beluister ook de aflevering van onze podcast Onbehaarde Apen over crispr-cas:

Een maand eerder lieten Britse en Zweedse onderzoekers in Nature Medicinezien dat het crispr-cas-knip- en plakwerk beter lukt in zoogdiercellen waarin een DNA-herstelmechanisme defect is. Maar die cellen zullen eerder tot kankercel uitgroeien. Het betekent dat cellen waarin gentherapie geslaagd is, een grotere kans hebben tot kankercel uit te groeien. Ook onderzoekers van het Nederlandse Kanker Instituut hadden vorige maand waarschuwende woorden. In Molecular Cell beschrijven ze dat de DNA-breuken die ontstaan bij het knipwerk van crispr langzaam gelijmd worden en nogal eens foutief.

De eerste experimenten op mensen met de crispr-cas-techniek zijn inmiddels goedgekeurd, schrijven de onderzoekers van het Wellcome Sanger Institute, maar zij rekenen voor dat in een experiment waarin bij een patiënt miljarden cellen met crispr-cas worden bewerkt (dat zijn reële getallen) er altijd een paar zullen zijn die belangrijke ziekteverwekkende mutaties meekrijgen. De Nuffield Council on Bioethics roept niet voor niks op tot meer onderzoek.

Weten hoe crispr-cas werkt? Bekijk ook de video.

    • Wim Köhler