Foto: Merlijn Doomernik

‘Hillary verliet de barbecue na vijf minuten, Obama bleef’

Ben Rhodes Als adviseur van president Obama was hij acht jaar lang diens naaste vertrouweling. ‘Obama behield te allen tijde zijn zelfbeheersing en gevoel voor humor.’

‘Obama kon heel goed lachen om de absurde situatie waarin we soms terecht waren gekomen”, zegt Ben Rhodes. „Zo had ik in Berlijn in 2008 per ongeluk een nazi-term in zijn speech opgenomen die Hitler ooit in een toespraak had gebruikt: Schicksalsgemeinschaft. Vlak voor de toespraak moest ik het Obama gaan vertellen. In plaats van kwaad te worden, moest hij lachen. Naar mij wijzend, riep hij: ‘Jongens, we hebben onze Medewerker van de Maand!’”

Acht jaar lang was Rhodes adviseur en woordvoerder buitenlands beleid voor Obama. Hij wordt beschouwd als een van de mensen die het dichtst bij de Amerikaanse president stonden. Zo was Rhodes nauw betrokken bij het nucleair akkoord met Iran (2015), de toenadering tot Cuba (2014-2016) en de Amerikaanse bemoeienis met de Arabische Lente (2010-2012). In The World As It Is beschrijft hij zijn jaren in het Witte Huis. Deze maand was hij in Amsterdam om zijn boek te promoten.

Hoe was het om met Obama te werken?

„Aan de ene kant was hij goed in staat ons te laten voelen dat ons werk van wereldbelang was. Aan de andere kant werd zijn persoonlijkheid niet aangetast door de macht en door het grootse podium waarop hij zich bewoog. Hij behield te allen tijde zijn zelfbeheersing en gevoel voor humor.

„In zijn beleid, en vooral in zijn speeches, was hij altijd op zoek naar het historische perspectief: hoe zijn we hier gekomen? Als eerste Amerikaanse president ging hij in 2016 naar Hiroshima en hij hield een toespraak over de historische relatie tussen de mens en technologie – hij was Sapiens van Harari aan het lezen. Uiteindelijk kwam hij uit bij de vraag: hoe kunnen wij zulke geweldige dingen, en tegelijk zulke verschrikkelijke dingen bouwen?

Werd hij ook wel eens kwaad? Schreeuwde hij wel eens tegen u?

„Nee. Hij had nooit woedeaanvallen. Je zag wel eens dat hij geërgerd was, over grote én kleine dingen. Zo reisden we in 2011 door Latijns-Amerika, terwijl we tegelijkertijd begonnen Libië te bombarderen. Ik raakte mijn scheerapparaat kwijt, dus ik had een stoppelbaard. Obama viel tegen me uit: ‘Kom op, verman je! We zijn professionals’. De no-drama-presentatie was belangrijk voor hem. Hij werd kwaad als je daarvan afweek.

„Hij kon ook geïrriteerd raken als hij niet de juiste informatie kreeg. Zo was hem in juni 2014 verteld dat het Iraakse leger Mosul prima kon verdedigen. Maar toen kwam het nieuws binnen dat IS vrij makkelijk de stad had veroverd. Omdat Obama nooit zijn stem verhief, liet hij een stilte vallen en zei op rustige toon: ‘Ik ben geërgerd.’ Hij bleef altijd beheerst.”

Wat is er overgebleven van Obama’s beleid? En hoe kan het dat het Witte Huis bewoond wordt door Obama-haters? Lees ook: Het evangelie van de kleine stapjes

Hoe was uw relatie met Obama? Men zegt dat u precies dacht zoals hij. U was degene die aan anderen moest vertellen wat Obama zou vinden.

„Dat is wat je doet als speechschrijver: proberen zijn stem te vangen, te weten wat hij denkt. Als speechschrijver had ik een intieme intellectuele relatie met hem: ik was uren met hem alleen, terwijl we doornamen wat hij wilde zeggen. Bovendien, als je acht jaar lang aan de macht bent, is tegen het einde ongeveer iedereen om je heen wel vervangen. Ik was er als een van de weinigen van het begin tot het eind bij. Tien jaar lang.”

U schrijft dat Obama op zijn reizen heel anders werd ontvangen dan thuis in de Verenigde Staten.

„Het gevoel dat veel mensen in 2008 hadden, dat hij een icoon was, een historische figuur, is in het buitenland nooit verdwenen. Overal op de wereld – met uitzondering van Rusland en het Midden-Oosten – werd hij als een held onthaald, als de internationale president. En als we dan weer in Washington landden, zat hij meteen weer in de vergiftigde, gepolariseerde politieke modder. Dus het voelde alsof wij met twee presidentschappen tegelijk bezig waren.”

Waarom bleef hij zo populair in het buitenland?

„Dat had deels te maken met zijn persoonlijke kwaliteiten: zijn karakter, zijn eloquentie, hij beweegt zich als een leider. En deels met zijn achtergrond: Afro-Amerikaans, zijn vader kwam uit Kenia, hij woonde in Indonesië en op Hawaii, hij groeide op in een witte omgeving – alleen dat maakt hem al tot mondiale, inspirerende man, die tegenstellingen oversteeg. We werkten er verder hard aan om hem culturele verbintenissen te laten maken met het land dat hij bezocht: poseren bij de reuzen-Boeddha in Japan, een bezoek aan de favela in Brazilië, of aan een school in India. De geschiedenis van dat land meenemen in een speech. Als hij ergens een speech gaf, wisten de mensen jaren later nog zinnen te citeren.”

Hoe werden zijn buitenlandse optredens thuis ontvangen?

„In de VS kwamen die nauwelijks in het nieuws. Amerikanen zijn niet zo geïnteresseerd in het buitenland. Bij de begrafenis van Mandela gaf Obama een belangrijke speech, alleen al omdat hij de eerste Afro-Amerikaanse president was, die een grafrede hield voor de grootste Afrikaan van de 20ste eeuw. Op het podium schudde hij ook nog en passant de hand van Raúl Castro – nóg een historisch moment. Maar waar schreven de Amerikaanse kranten over? Dat Obama een selfie had gemaakt met de Deense premier. Dat geeft niet alleen aan hoe triviaal de Amerikaanse media zijn geworden, maar ook dat de ontvangst van Obama altijd een onbewust racistische ondertoon had: die selfie was zo’n succes omdat er een zwarte man met een blonde vrouw op stond.”

Bekijk hier de speech die Obama bij Mandela’s begrafenis gaf. Tekst loopt verder onder de video.

Zaten Obama’s afkomst en internationale oriëntatie hem thuis in de weg?

„Jazeker. Soms uitte zich dat op een botte manier: het wantrouwen over zijn gekke moslimachtige naam, het verhaal dat hij niet in de VS was geboren, wat nog steeds veel Republikeinen geloven. Maar er was ook een serieuzer debat over Amerikaans exceptionalisme. Obama vond dat Amerika’s grootsheid voortkwam uit het vermogen om te leren van fouten uit het verleden, om te veranderen. Hij erkende in zijn eerste buitenlandse optredens de Amerikaanse schuld aan de financiële crisis, hij keerde zich openlijk tegen de Amerikaanse martelpraktijken, hij erkende dat de Irak-oorlog fout was. Republikeinen noemde dat de ‘Sorry-tour’. Voor hen betekent Amerikaans exceptionalisme dat Amerikanen per definitie goed zitten.”

Critici zeggen over Obama’s buitenlands beleid: hij deed weinig, hij aarzelde te veel. Het bekendste voorbeeld is de ‘rode lijn’: hij waarschuwde de Syrische president Assad dat hij hem zou aanvallen als hij chemische wapens gebruikte, maar deed niets.

„Toen Assad over de rode lijn ging, hadden we weinig steun om militair in te grijpen; niet van het Congres en niet van de bondgenoten. Obama redeneerde: ‘als ik oorlog ga voeren zonder steun van het Congres, kunnen ze het me heel moeilijk maken, me zelfs afzetten. Ik hou dat nooit vol in mijn eentje’. Een democratie zou geen oorlog moeten voeren voordat iedereen daar klaar voor is. Daarom heeft hij toestemming aan het Congres gevraagd, en het Congres zei nee. Misschien hadden we diplomatiek gezien agressiever moeten bewegen. Misschien waren we in het begin te optimistisch over de afloop.

„Het heeft ook te maken met onze rol in de Arabische lente. Die volksopstanden tegen de dictators hebben we omarmd. Maar Obama zag al snel dat het verkeerd afliep en wilde geen serie nieuwe oorlogen riskeren. Toen zaten we er halverwege in vast. Zo hebben we verwachtingen geschapen die we niet waar konden maken.”

„Ik was de eerste die voor ingrijpen in Syrië pleitte, uit humanitaire overwegingen. Maar geleidelijk aan kreeg ik meer begrip voor Obama’s standpunt. Hij zei: ‘Natuurlijk kan ik Assad ten val brengen, maar wat gebeurt er daarna? We hebben Saddam Hoessein en Gaddafi afgezet en het hielp niet. Al hebben we hele goede redenen om Syrië binnen te vallen, ons leger kan Syrië niet repareren’.

Obama’s speechschrijver Cody Keenan vertelt hoe je een goede toespraak schrijft. ‘Liever Obama’s speeches van hoop dan Trumps tirades van angst’

„Ons leger kan sowieso geen landen repareren waar burgeroorlog woedt en democratische instituten ontbreken. Zelfs als we ergens jarenlang met een enorm leger zitten, gaat die burgeroorlog gewoon door. Onze staat van dienst in oorlogen is tamelijk desastreus: Vietnam, Laos, Cambodja, Afghanistan, Irak. Die landen zijn niet beter geworden van ons militair ingrijpen. We zijn goed in dingen stuk maken, in dictators en terroristen uitschakelen, maar we zijn slecht in opbouwen. Na lang aandringen heeft Obama ooit zijn bredere visie op buitenlands beleid geformuleerd. Hij zei: ‘De Obama-doctrine luidt: don’t do stupid shit’.”

Obama gebruikte drones om vermeende terroristen in het buitenland te executeren. Hierbij werden onschuldige burgers gedood. Waarom schrijft u daar niet over? En wat vindt u van die executies?

„Ik schrijf er niet over omdat bijna alles geheim is. Wij moesten iets aan het terrorisme doen, en vergeleken met een land binnenvallen of bombarderen lijkt een drone-aanval een goed alternatief. Je doodt veel minder onschuldige burgers dan bij de andere opties.

„Ik zet wel vraagtekens bij sommige doelen. Moeten we wel achter iedere terrorist ter wereld aan gaan? Die Al-Qaida-strijders in Pakistan, vormen die nog wel zo’n grote bedreiging voor de VS? Het was ook slecht voor onze reputatie. Ik was verantwoordelijk voor het onderhouden van relaties met het buitenlands publiek. In Pakistan kon ik dat wel vergeten. Verder: als je eenmaal zo’n middel inzet, kom je er niet meer vanaf. En de uitvoerenden wilden altijd meer, en ze willen steeds vaker afwijken van de strikte richtlijnen.

Maar het grootste probleem vind ik het heimelijke van de aanvallen. Ik vind dat als je militair geweld gebruikt, je daar transparant over moet zijn.”

U lijkt in uw boek de idealist te zijn en Obama de pragmaticus.

„Obama is Afro-Amerikaan en ik ben wit. Daardoor is hij veel meer bedacht op weerstand dan ik. Door zijn levenservaring houdt hij er rekening mee dat mensen hem zullen haten. Ik was altijd veel verontwaardigder over de aanvallen van de Republikeinen. Ik, als optimistische witte man, dacht dat een zwarte president iets zou veranderen aan de positie van zwarten in de VS. Obama heeft daar nooit in geloofd. Omdat hij zwart is.”

Foto: Merlijn Doomernik

Trump de president werd ‘geboren’ tijdens het Obamatijdperk.

„Trump komt vooral voort uit wat de Republikeinen tijdens de Obama-jaren hebben opgebouwd. Een deel daarvan is een tegenreactie op Obama. Deels is dat racisme, deels de economische crisis die witte Amerikanen onzeker heeft gemaakt, waardoor ze terugvallen op hun identiteit, hun kleur, hun religie.

„Maar belangrijker is: de samenwerking tussen rechtse politiek en media. Als je Trump wilt begrijpen, moet je een weekje Fox News kijken. Dat is hoe een derde van Amerika zijn nieuws krijgt. Het is vergif, gebaseerd op samenzweringstheorieën, het is meedogenloos, en financieel voortreffelijk geregeld.”

Wat heeft Obama verkeerd gedaan? Heeft hij zijn volk verwaarloosd, heeft hij de Democratische Partij verwaarloosd?

„We hebben te veel op Obama’s populariteit gebouwd. Hijzelf was populair genoeg om de tegenaanval van de Republikeinen te weerstaan, maar de Democratische Partij was dat niet. Als Obama niet op het stembiljet stond, verloren we. We verloren in 2010, in 2014 en in 2016. Als hij niet meedeed kwam de speciale Obama-coalitie van jongeren, Afro-Amerikanen en andere minderheden niet opdagen.

In haar boek What Happened kijkt Hillary Clinton terug op de rampzalig verlopen verkiezingscampagne van vorig jaar. Lees ook:‘Ik kon de klus niet klaren’

„Obama was op campagne voor Hillary Clinton in een barbecuetent in Noord-Carolina en Hillary ging al na vijf minuten weg, Obama bleef. Na afloop zei hij dat hij bezorgd was over haar campagne. Hij zei: ‘Je moet juist in zo’n barbecuetent zijn, waar ze je haten omdat ze je alleen van Fox News kennen, omdat ze denken dat je de antichrist bent. Met die mensen moet je juist praten’.”

President Trump draait veel van Obama’s beleid terug. Obamacare, de Irandeal, het klimaatakkoord van Parijs. Wat vindt u daarvan?

„Het is niet allemaal vernietigd. Als er weer een Democraat aan de macht komt, zal hij verder bouwen op Obama’s erfenis. Als de Trump-lijn wordt voortgezet, is dat inderdaad voorlopig weg. Maar vooruitgang gaat nooit in een rechte lijn. En een politieke nalatenschap duurt altijd langer dan de duur van een presidentschap.”

    • Wilfred Takken