‘Het verdienmodel van Facebook zal leiden tot oorlog’

Andrew Keen

Hij was al nooit een tech-optimist, maar de laatste tijd is Andrew Keen bijzonder pessimistisch geworden, op het sinistere af.

Illustratie Tomas Schats

„Een grote oorlog, een echte oorlog, veroorzaakt door Facebook. Dat zal gebeuren. We staan aan de rand van een extreem fragiele digitale wereld.” Andrew Keen (58) vliegt er meteen hard in. De Brit schreef diverse populaire boeken over de keerzijdes van technologie, waaronder The cult of the amateur (2007), The internet is not the answer (2015) en het recente How to fix the future (2018). Keen was al nooit een tech-optimist, maar de laatste tijd is hij bijzonder pessimistisch geworden, op het sinistere af. Hij zit in een café in Amsterdam, waar hij kort is voor een congres. Hij oogt en praat wat vermoeid.

„Er zullen meer en meer crises ontstaan. Meer en meer Cambridge Analytica-achtige schandalen.” Keen refereert aan het schandaal waarbij dit voorjaar bleek dat data van tientallen miljoenen Facebook-gebruikers werden gestolen en misbruikt voor politieke campagnes en grootschalige psychologische manipulatie.

„Dat was eigenlijk nog maar een klein gevalletje. Cambridge Analytica was een grap van een bedrijf. Maar wat gebeurt er als serieuze spelers data buitmaken van Facebook? Het ergste moet nog komen. Er is eigenlijk nog geen enkele échte Facebook-crisis geweest.”

Zijn denksprong van Cambridge Analytica naar oorlog is op zijn zachtst gezegd heftig. Is zijn voorspelling niet te apocalyptisch? Facebook heeft immers ook diverse maatregelen aangekondigd om herhaling te voorkomen.

„Als we ergens zorgen over moeten hebben, dan over de Chinezen. Het gaat nu allemaal over de Russen, maar Poetin is een clown. De Chinese overheid is zeer competent. Cambridge Analytica schepte op dat het 5.000 verschillende gegevens van mensen had verzameld. Stel je voor dat de Chinese overheid zich ertoe zou zetten om alles van Europese en Amerikaanse burgers te weten te komen om hen te manipuleren. De Chinezen zouden per burger wel een miljoen datapunten kunnen verzamelen.”

Lees ook: ‘Het echte probleem is dat er niet méér apps zoals Facebook zijn’

Politici en toezichthouders moeten deze dreiging nu inzien, vindt Keen. „De verdienmodellen van de grote internetbedrijven, puur gebaseerd op het verzamelen van gevoelige informatie over mensen, zijn de kern van dit gevaar. Deze verdienmodellen moeten zwaar gereguleerd worden, en in sommige gevallen zelfs helemaal worden verboden. Ook consumenten moeten opstaan en zeggen ‘genoeg is genoeg, ik wil hier niets meer mee te maken hebben’ en Facebook van hun telefoon gooien.”

De geschiedenis stemt op zich optimistisch over de mogelijkheid dat we iets kunnen doen tegen de gevaren die hij voorziet, zegt Keen: „Als producten maar destructief genoeg blijken, komen consumenten wel in opstand. In de jaren ’60 bleken de auto’s van destijds dodelijke wapens. Zonder veiligheidsgordels en goede bescherming stierven steeds mensen massaal op de weg. Autokopers kwamen langzaam maar zeker in opstand en daarna kwam er regulering zoals verplichte autogordels. Ongezond eten wordt op die manier ook steeds meer aangepakt.”

„Sociale media zijn op zichzelf niet per se het probleem; die kunnen prima blijven bestaan. Iedereen wil contact met zijn vrienden en zijn oma. Niks mis mee. Maar hun verdienmodel, puur gebaseerd op het verzamelen van data, daarin schuilt het gevaar. We kunnen Facebook niet de schuld geven van alles. We moeten erkennen dat de gratis online-economie catastrofaal uitpakt voor ons. Het is niet alleen Facebook. Het is Google, Amazon, Instagram. Gratis werkt niet, gratis maakt onze privacy kapot.”

„We betalen gewoon geld voor de krant, voor mijn glas cola, deze hele fijne kasjmieren trui. Maar we kúnnen niet eens normaal betalen voor Facebook en Google, zelfs al zouden we willen. Alleen met onze privacy. Privacy is wie we zíjn, de essentie van wat ons uniek maakt. Het definieert ons. Als ik alles van je weet, als ik weet wat en hoe je denkt. Als ik je stiekeme verlangens ken, al je bewegingen, je interesses, dan besta je niet meer als individu. Privacy is geen klein ding. Ik vrees dat dat niet doordringt tot mensen. Mensen lezen de gebruiksvoorwaarden niet. Mensen begrijpen niets van hoe hun data worden misbruikt.”

“Cambridge Analytica was een trillinkje, nog niet de aardbeving”

Ondanks zijn nogal extreme uitspraken, wordt Keen in Silicon Valley behoorlijk serieus genomen. Onlangs mocht hij van Google een praatje komen geven aan het personeel.

„Ik haat technologie ook niet. Ik haat deze bedrijven niet eens. Maar we moeten wel oppassen omdat ze religieuze trekjes hebben. De grote techbedrijven uit Silicon Valley geloven heilig dat ze de wereld beter maken, terwijl het bewijs zich opstapelt voor het tegendeel.”

„En we moeten goed kijken naar de geschiedenis. We moeten erkennen dat we in een periode leven van enorme opschudding en verandering. Net als in de negentiende eeuw. We moeten dus ook erkennen dat er geen eenvoudige antwoorden zijn. Niet een app die de toekomst wel even oplost. Blockchain gaat het internet niet repareren, kunstmatige intelligentie zal niet al onze zorgen wegnemen.”

„Alleen wij, mensen, kunnen de problemen fixen. En daarvoor hebben we gewoon dezelfde middelen als vroeger: innovatie, regulering, consumentenkeuze, burgerlijke politieke actie en onderwijs. Alle vijf moeten worden benut. We zijn de eerste generatie die dit doormaakt. Net als mensen in de negentiende eeuw ineens te maken kregen met de industriële revolutie. We moeten leren hoe we de digitale revolutie onderdeel maken van ons leven. We moeten het leren te beheersen zonder dat het ons beheerst.”

„Brussel is leidend, Europa loopt voorop. Amerikanen denken vaak dat Europa hopeloos achterloopt. Ik woon in de VS en je hoort er vaak dat Europeanen het niet echt begrijpen allemaal. Onzin. Technologiebedrijven zullen de komende jaren worden gemaakt én gebroken.”

„Eurocommissaris Margarethe Vestager gaat de laatste maanden en jaren het gevecht aan met Apple en Google op het gebied van mededinging. Europa maakt strengere privacyregels. De Europeanen doen belangrijk werk. Maar voor de echt grote veranderingen hebben we vrees ik eerst een veel grotere crisis nodig. Cambridge Analytica was een trillinkje, nog niet de aardbeving.”

Bekijk ook de YouTube-versie van het drieluik van EenVandaag:

    • Wouter van Noort