Recensie

Een teveel aan engagement is slecht voor kunst

Activistische kunst

Martha Rosler en Hito Steyerl maakten samen de expositie War Games. Ondanks grote verschillen hebben de twee activistische kunstenaars veel met elkaar gemeen.

Martha Rosler: Mosquito Drone (2013, C-print) Fotos Courtesy of the artist, Mitchell Innes and Nash, New York and Galerie Nagel Draxler Berlin/ Köln

Martha Rosler en Hito Steyerl zijn bekend als beeldende kunstenaars, maar ook als kunsttheoretici. Rosler (1943, Brooklyn, NY) studeerde kunst- en literatuurwetenschappen in San Diego (Californië), waar de filosoof Herbert Marcuse haar mentor was. Steyerl (1966, München) is gepromoveerd als kunstenaar-onderzoeker. In hun cultuurkritische teksten en in hun kunst kaarten zij politiek-maatschappelijke thema’s aan, zoals globalisering, postkolonialisme en genderkwesties.

Rosler maakt sinds de jaren zestig fotomontages en videofilms, Steyerl maakt vooral video-installaties. Steyerl thematiseert de vermarkting van de kunst, de macht van het museum-instituut en de globale digitale beeldcultuur. Haar nieuwe boek is Duty Free Art in the Age of Planetary Civil War (2017).

Op de War Games in Basel, waar de twee kunstenaars zich presenteren als amazones in de strijd tegen het kwaad in de wereld, lopen hun oeuvres naadloos in elkaar over. Toch zijn de vijf vroege computerprints uit de serie House Beautiful: The Colonies (1966-72) direct herkenbaar als werk van Rosler. Ze combineerde foto’s van moderne interieurs en advertenties uit lifestylemagazines met foto’s van de maan en de Melkweg. De gepixelde beelden, uit de begintijd van de computerprint, hebben een materialiteit die vreemd is aan het werk van Steyerl.

De video-installatie The Tower (2015), gebaseerd op een computergame van een bedrijf uit het Oekraïense Kharkiv, is onmiskenbaar van Rosler. Een ziggoerat gewijd aan de maangod Nanna (Zuid-Irak) figureert in dit spel als de legendarische Toren van Babel. The Tower is een collage van beelden van deze toren en van 3D-simulaties van luxe huizen in het Midden-Oosten, en van anonieme kantoorruimtes en beelden van Kharkiv.

Hito Steyerl: The Tower (2015, video-installatie, 6:55 minuten)
Foto Courtesy of the artist and Andrew Kreps Gallery, New York / ©2018, ProLitteris, Zurich
Hito Steyerl: The Tower (2015, video-installatie, 6:55 minuten)
Foto Courtesy of the artist and Andrew Kreps Gallery, New York / ©2018, ProLitteris, Zurich

Maar er zijn momenten waarop werken van Rosler en Steyerl nauwelijks te onderscheiden zijn. Rosler maakte Reading Hannah Arendt (Politically, for an American in the 21st Century) in 2006 voor de expositie Hannah Arendt Denkraum in Berlijn, ter gelegenheid van het 100ste geboortejaar van Arendt. Op zestien transparante plastic gordijnen drukte zij citaten van Arendt af, over antisemitisme, „totale overheersing” en over de vervolging van intellectuelen door „de leiders van de massa”.

Ernaast draait Steyerls Babenhausen. Deze video documenteert het geweld van de inwoners van de Duitse stad Babenhausen tegen de Joodse familie Merin in 1997. Nadat hun huis in brand was gestoken vertrok de familie naar Amerika.

Vliegvelden

Het maatschappelijke engagement van de twee kunstenaars is duidelijk. De vraag is: overtuigt hun werk ook in beeldend opzicht? Soms wel. Sinds 1983 fotografeert Rosler de vliegvelden waar zij komt, aanvankelijk met een analoge camera, later digitaal. De serie In the Place of the Public, Airport Series toont het vliegveld als een microkosmische versie van de wereld waarin we leven: met spectaculaire architectuur, shopping zones, internationale banken, dependances van musea en een complex routesysteem met knooppunten en verbindingen. Alom aanwezige camera’s garanderen totale surveillance. De foto’s hebben vaak een sterk centraal perspectief, waardoor hellingbanen en tunnels, loopbanden en roltrappen zich tot in de oneindigheid lijken uit te strekken. Impliciet verwijst Rosler ook naar de gekte van het hedendaagse kunstenaarsbestaan waarbij nomadische kunstenaars voortdurend de hele wereld rond vliegen.

Maar War Games als geheel lijdt aan een overkill aan politiek engagement. Zeker Steyerl, die kunst onverkort inzet als instrument om aandacht te vestigen op morele en politieke vraagstukken. Haar videowerk Strike (2010) illustreert dit. In een verwijzing naar Eisensteins film Strike uit 1925 hanteert een vrouw (Steyerl zelf) gedecideerd een hamer en beitel om het beeldscherm van een videomonitor kapot te slaan. De boodschap is duidelijk: wat telt is actie, niet contemplatie.

Kunst inzetten voor maatschappelijke problemen is het paard achter de wagen spannen

Het werk van Steyerl suggereert dat de problemen van onze tijd dermate urgent zijn dat we ons niet kunnen permitteren stil te staan bij de vraag wat een kunstwerk als kunst teweeg kan brengen. Het resulteert in haar geval in een anoniem en technologisch soort kunst.

Moralistisch

Kunst inzetten om maatschappelijke problematiek voor het voetlicht te brengen is het paard achter de wagen spannen. De Airport Series van Rosler laat zien dat juist een zorgvuldig geconstrueerd beeld, dat tot aandachtig kijken uitnodigt, méér kan zeggen over de complexe problematiek van economische en sociale machtsverhoudingen, globalisering, over ras, klasse en geslacht, over ontheemding en digitale surveillance. Bij Rosler gaat het nog steeds om een materiële aanwezigheid van het kunstwerk, niet alleen bij haar foto’s, ook bij de films en videowerken. Steyerl heeft het kunstwerk volstrekt ondergeschikt gemaakt aan de theorie, waardoor haar werk onstoffelijk, illustratief, en ook nogal moralistisch van karakter is.

Er is nog iets wat wringt. Steyerl schrijft kritisch over hedendaagse kunst en over het museuminstituut dat zijn ziel verkocht heeft aan het kapitaal. Het kunstwerk heeft, betoogt zij, nog slechts betekenis als verhandelbaar object en als investering voor rijke verzamelaars. Maar Steyerl zelf functioneert, zonder ergens blijk te geven van zelfkritiek, als een spin in het web van de economische belangenverstrengeling tussen verzamelaars en musea. Haar werk vindt bijvoorbeeld gretig aftrek bij Arabische sjeiks. Welke oorlog is Steyerl dan eigenlijk aan het voeren?

    • Janneke Wesseling