‘Deze oma’s zijn de Beyoncés van de Kalahari’

Namibische nomadenmuziek

Shishani Vranckx en Sjahin During zochten in de Kalahari-woestijn naar bedreigde liedjes van het San-volk. Samen met vier vrouwen uit het dorp //Xao/oba namen ze een album op en gingen met hen op tournee. „De wereld moet dit horen.”

Repetitie van Kalahari Encounters, met Afron Nyambali (links), N!ae Komtsa, Sjahin During (drums), //Ao N!ani, Shishani Vranckx (gitaar) en Baqu Kha//an. Foto Olivier Middendorp

De eerste keer dat N!ae Komtsa de vreemdelingen zag, dacht ze: toeristen. Een raar groepje toeristen, dat wel, een Bantu-vrouw met een bos krullen, een boomlange man uit Windhoek en een bebaarde witte man. N!ae Komtsa wist hoe het zou gaan: ze komen voor het dorpsmuseum, straks zullen wij onze dierenhuiden aantrekken en een toneelstukje opvoeren over onze traditionele gebruiken. Ze nemen foto’s, betalen en gaan.

Maar deze vreemdelingen zochten iets anders in //Xao/oba, een verzameling hutten in de Namibische Kalahari-woestijn. Ze zochten liedjes en stemmen. De vreemdelingen zongen zelf iets wat op de muziek van het dorp leek en vroegen N!ae (58) en andere oude vrouwen uit het dorp om samen te zingen. Het Bantu-meisje speelde gitaar, de witte man percussie. De vreemdelingen bleven slapen en de volgende dag ontstond een openluchtconcert in de woestijn. Toen N!ae een paar dagen later via Whatsapp geluidsfragmenten kreeg, wist ze zeker: ze komen niet alleen wat halen, maar ook wat brengen.

Nu, twee jaar later, zingt N!ae samen met drie andere vrouwen uit //Xao/oba diezelfde liedjes in nieuwe arrangementen in het Bimhuis in Amsterdam. De vreemdelingen zijn haar vrienden geworden. Ze introduceert hen aan de uitverkochte zaal in de kliktaal (de ! en / staan voor verschillende klikklanken) van de San, ofwel de Bushmen uit de Kalahari. Met hulp van Unesco, maar vooral door de onaflatende inzet van Shishani Vranckx (de ‘Bantu-vrouw’) en Sjahin During (de Turks-Nederlandse ‘witte man’) kunnen de vrienden tijdens een Europese tour van twee weken een moderne versie laten horen van hun bedreigde cultuur.

Voorbeeld van een man die de San-kliktaal spreekt:

Kalahari swag

De dag voor het concert zitten N!ae Komtsa, Kgao Xoa//an, //Ao N!ani en Baqu Kha//an na de repetities sjekkies te rollen op de zonnige trappen voor het futuristische Eye-gebouw, met uitzicht op Amsterdam CS over het water. Ze zijn een paar dagen in Nederland en hebben gedaan wat je met vrienden doet die hun land laten zien: patat eten, bootje varen, bier drinken. En veel lachen, zingen en klappen. N!ae draagt wat ze in de woestijn ook draagt: kleurige kniekousen, gympies en een jurk met drukke prints en een winterjas. Een geglobaliseerde mix, net als de muziek. ‘Kalahari swag’ noemt Shishani het.

Shishani Vranckx is Namibisch-Belgisch en groeide op in Nederland. In Namibië is ze als vrijgevochten vrouw met gitaar een soort popster. Eerder maakte ze met haar band Namibian Tales al een indrukwekkend debuutalbum met een mix van jazz, pop en traditionele Namibische muziek. Al die tijd had ze het plan om iets met de San te doen. In archieven had ze moeite om hun liedjes te vinden, er is geen belangstelling voor de oeroude nomadische cultuur. En voor de moderne cultuur al helemaal niet. Voor Kalahari Encounters zijn ze die dus maar zelf gaan opnemen.

Video Kalahari Encounters:

Shishani: „De San worden totaal gemarginaliseerd en gediscrimineerd. Toen we in Tsumkwe, de grootste plaats van de Kalahari-regio, met hen een winkel in kwamen, werden de boodschappen letterlijk voor ons op de grond neergesmeten. Er is geen respect. In Namibië heeft elke bevolkingsgroep een eigen radiostation, behalve zij. Ook in het Oshiwambo, de taal van mijn moeder, is ‘bushman’ een heel erg scheldwoord.”

N!ae vindt de vraag naar het geringe respect voor de San-cultuur een vervelende vraag. Druk pratend en gebarend overlegt ze met haar vriendinnen Baqu Kha//ahn, Xoan//an Kxao en //Ao N!ani. Uiteindelijk besluit de tolk het samen te vatten met: „Wij respecteren onszelf. En onze Nederlandse vrienden zien ons voor vol aan.” Ze praten liever over hun verwondering over de grote huizen en die ene rare Amsterdammer op een surfplank. En over het belang van hun muziek, hoe in het dorp de liedjes een afleiding zijn tijdens werk en een spirituele rol hebben bij genezing.

Een expliciete drijfveer voor de band was de uitwisseling – de Nederlanders leerden de liedjes, de Namibiërs muziekmanagement. Maar ook het vastleggen van cultureel erfgoed en de waardering daarvan. „Bij ons tweede bezoek aan het dorp werden we begroet met onze eigen liedjes”, zegt Shishani. „Jongeren die daar, zoals overal ter wereld, naar Rihanna en Drake luisteren, zien nu dat hun oma’s de wereld over gaan met hun eigen muziek.”

Complexe maatsoorten

Door de marginale positie van de San was het een lastig project, in Namibië werd het afstandelijk of zelfs vijandig ontvangen, de medewerking van autoriteiten was gering. Zo moesten de oma’s 1.600 kilometer rijden om vingerafdrukken te zetten op hun paspoort dat ze tot dan toe nog niet hadden. Twee van hen waren nog nooit de woestijn uit geweest.

Om nog maar te zwijgen van de muzikale obstakels. San-vrouwen zingen (het zijn de mannen die dansen) in voor westerse muzikanten zeer complexe maatsoorten. Waar de standaard in pop en jazz vierkwarts (4/4) is, klappen de San in 9/8, 13/8 en 17/8; een wiskundige uitdaging voor wie er niet mee opgegroeid is. En dan maakten Shishani en Sjahin During het nog ingewikkelder door vreemde instrumenten toe te voegen. De gitaar en drums detoneerden al in de Kalahari-woestijn, maar later voegden zich daar nog de Hongaarse cellist Bence Huszar bij, de boomlange Namibische bassist Afron Nyambali en de Duits-Nederlandse Debby Korfmacher die onder meer de voor Namibië al even exotische West-Afrikaanse kora speelt.

Op het album klinkt die afwisseling tussen jazzy en soms kamermuziek-achtige composities met het klappen en chanten van de vrouwen heel natuurlijk. Maar op het podium is te merken dat het soms een zoektocht is geweest. Met name de spirituele songs over de olifant en de giraf zijn zware, complexe composities.

Toch lijken N!ae en de anderen weinig moeite te hebben met de nieuwe arrangementen. Shishani: „Bij ons laatste bezoek hadden we mp3-spelers met het repertoire achtergelaten. We waren nu best bezorgd of ze de stukken zouden kennen, maar ze hadden ze intensief beluisterd.”

Geen circus

Op de trappen van het Eye-gebouw poseren de vrouwen ondertussen voor de foto. Het project roept vragen op over exotisme, over het kijken naar ‘de ander’. In het persbericht wordt de komst van de vrouwen uit de woestijn onder meer aangekondigd met de zin: ‘Kun je je voorstellen hoe zij door de Amsterdamse grachten varen?’ En tijdens de concerten laten de vrouwen een balspel zien en springt N!ae touwtje op het podium terwijl ze de bijbehorende liedjes zingen. Dat riekt toch naar die toeristentoneelstukjes.

Shishani, opgegroeid tussen twee culturen, is zich er maar al te goed van bewust. „Dit is geen circus. Het is een gelijkwaardige uitwisseling waarbij we elkaar leren kennen. Wij hebben bij hen in de woestijn gelogeerd, nu slapen zij bij ons in een Amsterdamse flat. Zoals je dat doet met vrienden. Andersom waren we ook exotisch toen we daar waren. Wij waren een stel idioten in de woestijn. Na de eerste nacht werden we gewekt door verontwaardigde mensen. Rondom onze tent stonden afdrukken van olifantenpoten. Wie zet dan ook zijn tent vlak naast de waterbron, riepen ze uit. Levensgevaarlijk!”

Shishani wijst naar de trappen. Boven de San-vrouwen komt een straattheatergezelschap langs met robotpoppen, begeleid door elektronische bliepjes. „Natuurlijk is dit weird voor ze, wat denk je. Daarom lachen we zoveel met elkaar. Zo ziet globalisering eruit. De San zijn geen arme derdewereldmensen, dit zijn Kalahari Beyoncés. De wereld moet dit horen.”

Na twee weken met optredens in Nederland en Oostenrijk gaan de vrouwen weer terug naar hun dorp //Xao/oba. N!ae mist haar man en de woestijn. „Maar we gaan lachend terug, door alles wat we zagen”, zegt ze. Ze rolt nog een sjekkie terwijl ze de passerende Amsterdammers bekijkt. „Onze Nederlandse vrienden komen van verschillende stammen, maar we zijn een team. Ze kwamen van ver naar ons dorp, op zoek naar onze stemmen. Dat heeft betekenis.”

Het album Kalahari Encounters van Namibian Tales is verschenen bij Mundus Productions. Inl: mundusproductions.com
    • Leendert van der Valk