Met de Noord/Zuidlijn heeft Amsterdam er een ‘ondergronds museum’ bij

Stationskunst Elk nieuw station van de Noord/Zuidlijn in Amsterdam heeft een eigen kunstwerk. Niet iets decoratiefs of ‘muzak’-kunst, maar gelaagde werken van bekende kunstenaars. De term ‘ondergronds museum’ is niet overdreven.

' I want a permanent wave' van Gerald van der Kaap, station Europaplein

Ai oewont toe hev é perme’nent oeweev. Ooit kocht videokunstenaar Gerald van der Kaap op het Amsterdamse Waterlooplein een Engels taalgidsje uit de jaren dertig. Met de hierboven fonetisch weergegeven zin kon een Nederlandse dame terecht bij een Britse kapper. ‘Ik wensch een permanente golf.’

Wie goed kijkt ziet de wens – zonder ‘to have’ – nu op de muren van het nieuwe metrostation Europaplein, bij de RAI. In zilver en magenta staat het boven de perrons: I want a permanent wave. Wie in de metro voorbijrijdt ziet alleen geometrische vormen, geen letters.

Het is begrijpelijk dat Van der Kaap viel voor dat ene zinnetje uit de taalgids. Het drukt een verlangen uit naar een kapsel, maar evengoed een verlangen naar een groots en meeslepend leven. En op deze locatie klopt het: met in beide richtingen elke zes minuten een passerende metro is er bijna permanente beweging.

I want a permanent wave is een van acht kunstwerken die gemaakt zijn voor de Noord/Zuidlijn. Vanaf de eerste gesprekken met het Rijk over de financiering, in 1998, besloot de gemeente Amsterdam om beeldende kunst een prominente plek te geven in de nieuwe stations. Geen anonieme decoratie waar niemand aanstoot aan kan nemen of zich over kan verbazen, maar gelaagd werk waar iets aan te ontdekken valt. Geen muzak.

Station Zuid wordt later verbouwd en heeft nog geen kunstwerk. Centraal Station heeft er twee.

Bekijk ook de fotoserie: Tulpenblaadjes en Ramses Shaffy, de kunst van de Noord/Zuidlijn

Bureau QKunst stelde een longlist samen met vijftig kunstenaars. Een adviescommissie selecteerde hieruit drie kunstenaars per station. Zij maakten schetsontwerpen, die zowel door het publiek als door de commissie zijn beoordeeld. Naast diversiteit in leeftijd wilde de stad niet alleen Amsterdammers, zegt Onno van den Muysenberg, projectleider kunst van de gemeente.

Temidden van alle verkeerde beslissingen rond de Noord/Zuidlijn is de keuze voor kunst een gelukkige. De kunstwerken geven de stations een eigen karakter. Voor 5,5 miljoen euro – 0,18 procent van het totale budget voor de lijn – heeft Amsterdam er een ‘ondergronds museum’ bij. Dat de gemeente met die term schermt is niet onterecht. Wie van Noord naar Zuid reist gaat van zaal naar zaal.

De Poorten van Noord van Margit Lukács en Persijn Broersen, station Noorderpark
De Poorten van Noord van Margit Lukács en Persijn Broersen, station Noorderpark
Foto Olivier Middendorp

Nutteloos bouwwerk

De noordvleugel is een openluchtmuseum. Ontwerper Harmen Liemburg koos voor Flyways voor vogels die bivakkeren in de Noord-Hollandse weilanden: blauwe reigers, grutto’s, brandganzen. Zijn tekeningen zijn via een speciale techniek ingelegd in de perrontegels, over een lengte van 130 meter. De reiziger loopt over een vrolijke en elegante vloertekening. De stad schuift naar het noorden, de vogels zijn al vastgelegd. Liemburg, bij de onthulling vorige maand: „Ik hoop dat het geen monument wordt voor verdwijnende vogelsoorten.”

Margit Lukács en Persijn Broersen bouwden net naast station Noorderpark een folly, een nutteloos bouwwerk. Op een loze strook land tussen twee wegen staan De Poorten van Noord, zeven stukken baksteen omhooglopend naar het midden. De drukke omgeving vroeg om een groot werk, zegt Lukács, een landmark. De poorten ogen als een ruïne, maar ze zijn vers gemetseld. Het bouwwerk doet denken aan het computerspel Minecraft, door de bakstenen breekt kunststof naar buiten. Die verwarring over oud en nieuw is essentieel, zelf spreken Lukács en Broersen van een tijdreis.

Indonesische traditie

Op de drukste plek hangt een werk waar veel mensen aan voorbij zullen lopen. In de verdeelhal onder het Centraal Station, waar reizigers kiezen voor de oude Oostlijn of de nieuwe Noord/Zuidlijn, hangt Tulpen Palepai van Jennifer Tee, geïnspireerd door ceremoniële kleden uit Zuid-Sumatra. De belichting is nog niet goed, de kaartjesautomaten staan nog in de weg. Pas als de doorgang van metrohal naar stationshal klaar is, eind dit jaar, krijgt het werk aan weerszijden van de doorgang de aandacht die het verdient.

Tulpen Palepai van Jennifer Tee, entreehal CS
Tulpen Palepai van Jennifer Tee, entreehal CS
Foto Olivier Middendorp

Met 100.000 gedroogde tulpenblaadjes maakte Tee haar hedendaagse versie van de Indonesische traditie. Daar voeren de schepen naar het hiernamaals, hier naar een onbekende bestemming. Net als bij De Poorten van Noord ligt de nadruk op de reis die wordt afgelegd, en speelt de maker met oud en nieuw.

Dat gebeurt ook op station Rokin, in het mozaïek van Daniel Dewar en Grégory Gicquel. In samenwerking met stadsarcheoloog Jerzy Gawronski creëerden zij een tegenstelling tussen de archeologische voorwerpen die ter plaatse werden gevonden tijdens de bouw van de metro, te zien in twee grote vitrines tussen de roltrappen, en hedendaagse objecten op de perronmuren. Een liggende poes, een naaimachine, dobbelstenen; ook hier zorgt de botsing tussen oud en nieuw voor aangename verwarring.

De hommage aan zanger, acteur en buurtbewoner Ramses Shaffy op station Vijzelgracht werd gekozen via een afwijkende procedure. Een verzoek van twee bewoners om het station naar Shaffy te noemen kon niet worden gehonoreerd. In plaats daarvan kwam er een open inschrijving voor een Shaffy-project. Winnares Marjan Laaper maakte een indirect portret op glas boven de roltrap.

Shaffy’s gezicht wordt steeds opnieuw opgebouwd uit 28 lichtlijnen die mensen uit zijn leven vertegenwoordigen. Stippen op de lijnen staan voor gebeurtenissen uit hun levens. Het complete gezicht oogt als een metrokaart, een effect dat wordt versterkt door de – slecht leesbare – legenda van de lichtlijnen.

Mondriaan als inspiratie

Op station De Pijp stelt de Argentijnse Amaila Pica zich bescheiden op. Ze wilde geen opdringerig werk maken op de 200 meter lange wand van het smalle station. Projectleider Van den Muysenberg: „Foto’s bijvoorbeeld zouden hier niet werken. Mensen moeten doorlopen, niet stilstaan om te gaan kijken.” Pica vertaalde de nationaliteiten van De Pijp in kleuren. Die liet ze vanaf driehoeksvlaggetjes op witte vellen druipen. De vellen werden gefotografeerd en achter glas geplakt. Het resultaat is sfeervol, maar oogt niet als kunst van nu.

The Weather Engine van David Claerbout, metrohal CS
The Weather Engine van David Claerbout, metrohal CS
Foto Olivier Middendorp

De twee spannendste werken zijn filmisch zonder film te zijn. The Weather Engine van de Vlaamse kunstenaar David Claerbout, te zien in de metrohal van Centraal Station, voorspelt het weer van 24 uur later. Het 23 meter brede scherm gaat deels schuil achter de schuine pilaren van de ‘kathedraal’, zoals de hal al is gedoopt. We zien een kanaal, een berm, een bomenrij. Claerbout creëerde zijn clichébeeld van een Hollands landschap, met Mondriaan als inspiratie.

Net als in zijn andere werk laat Claerbout de tijd zijn werk doen, in een nauwelijks waarneembaar verloop. Het gras wuift, wieken draaien, een mannetje verricht nutteloze arbeid. De realtime-voorstelling, ontleend aan game-technologie, is nooit af. Landschap en mannetje worden bijgestuurd vanuit een computer in Antwerpen. The Weather Engine is complexer dan het lijkt. De trage dynamiek maakt het werk mysterieus.

De permanente golf van Gerald van der Kaap in station Europaplein is ook de golf waar Zeus de Fenicische prinses Europa op ontvoert naar Kreta. Ook een Griekse euro in het perron verwijst naar die mythe. Maar het is de andere verhaallijn die van het station een weemoedig filmdecor maakt. Leunend op de Britse klassieker Brief Encounter (David Lean, 1945) toont Van der Kaap een romance-van-passanten. De foto’s van de Man en de Vrouw zijn zorgvuldig gestileerd – het Vlisco-dessin van haar jurk lijkt op een metrolijn – en rijk aan associaties. In plaats van er een kunstwerk aan toe te voegen, heeft Van der Kaap zich het station toegeëigend. Een brutale actie, en zeer geslaagd.

    • Mark Duursma