Seks in Zweden: zonder een duidelijk ja is het nu nej

Nieuwe sekswet

Sinds deze maand zijn alle seksuele handelingen zonder nadrukkelijke toestemming strafbaar in Zweden. Meer landen willen nu deze wet.

Zweden staat bekend om zijn vrije seksuele moraal. Hier een foto uit de jaren 70 van een feestje in een populaire club in Visby. Foto Albert Moldvay/National Geographic/Getty Images

De nieuwe Tony kan zich de oude Tony niet meer voorstellen. Een paar jaar geleden zou Tony Halldin Hultkvist uit Stockholm makkelijk seks hebben met een dronken vrouw. Hij zou haar gesteldheid zelfs als voordelig kunnen beschouwen. Maar dat was de oude Tony. „Ik ga toch ook niet bowlen met iemand die heel dronken is, waarom zou ik er wel seks mee hebben?”, zegt hij nu.

De 34-jarige Zweed – hipsterbaard, petje, felblauwe ogen – heeft nu een paar jaar met zichzelf afgesproken: „Als ik niet zeker weet dat ze seks met mij wil, vraag ik het haar gewoon”, zegt hij over de telefoon. Halldin Hultkvist reist door het land om workshops te geven aan mannen over seks en instemming – niet zonder reden.

Deze maand is in Zweden een ‘sekswet’ van kracht gegaan die alle seksuele handelingen zonder nadrukkelijke toestemming strafbaar kan maken. Luister naar de woorden van de Zweedse premier Stefan Löfven, die de wet vorig jaar november aankondigde: „De boodschap is simpel: je moet aan de persoon met wie je seks wilt, vragen of hij het ook wil. Als je er niet zeker van bent, moet je het laten.”

Ofwel: zonder een duidelijk ja is het nej.

Vorige week maakte de Spaanse vicepremier Carmen Calvo bekend dat de Spaanse regering binnenkort een soortgelijke wet gaat introduceren, zoals die in zeven andere Europese landen al bestaat. Ook in Australië gaan er stemmen op voor nieuwe wetgeving.

In Zweden klinkt al jaren kritiek op de zwakke positie van slachtoffers in verkrachtingszaken. Tot nu toe moest er bewijs zijn dat het slachtoffer met geweld of bedreigingen werd verkracht, of op dat moment in een kwetsbare, bijvoorbeeld dronken staat was. In Nederland en in veel andere landen is dat vaak nog steeds zo.

Ik ga ook niet bowlen met een heel dronken iemand, waarom zou ik er wel seks mee hebben?

Tony Halldin Hultkvist, FATTA-medewerker

Gevaarlijk, noemt Elin Sundin deze visie op verkrachting. Als voorzitter van non-profitorganisatie FATTA (Snap het) voert ze al jaren campagne voor een nieuwe wet. Ze noemt Zweeds onderzoek uit 2017 waaruit blijkt dat 70 procent van de slachtoffers zegt tijdens de verkrachting een vorm van verlamming te ervaren. Oftewel: het lúkt ze niet tegen te stribbelen of stop te schreeuwen. „Met de nieuwe wet staat het slachtoffer sterker”, zegt de 35-jarige Sundin. „Ook als ze zonder geweld werd verkracht, ook als ze niet dronken is.” Passiviteit betekent dus niet meer zomaar dat je instemt.

Tot bloedens toe

FATTA werd opgericht nadat in 2013 drie jongens een 15-jarig meisje met een wijnfles verkrachtten, tot bloedens toe – en vervolgens werden vrijgesproken. De rechtbank oordeelde dat er tijdens seksuele activiteiten nu eenmaal spontaan dingen met elkaars lichamen worden gedaan waarbij mensen elkaar niet om toestemming vragen. De uitspraak leidde tot veel woede in de samenleving. Een jaar later werd een commissie in het leven geroepen die de mogelijkheden voor een nieuwe wet moest onderzoeken.

Lees ook over de Nederlandse app waarmee toestemming tot seks kan worden vastgelegd

Sinds deze maand is de wet een werkelijkheid, maar niet zonder kritiek. „Het grijze gebied is nog steeds te groot”, zegt Dennis Martinsson, universitair docent strafrecht aan de universiteit van Örebro die regelmatig in de media spreekt over dit thema. „Iemand moet verbaal of non-verbaal toestemming geven”, zegt Martinsson. Maar dat blijft nog vaag, zegt hij. „Het zal in veel situaties nog steeds moeilijk blijken om verkrachting te bewijzen.” En wat bedoelen ze eigenlijk met het woord toestemming, vraagt Martinsson zich af. En wat als iemand eerst ja zegt en het daarna toch niet wil? „Ik zou willen dat ze deze vragen beter hadden beantwoord bij het formuleren van de wet.”

Ook de Zweedse orde van advocaten is kritisch: de wet is nog te onduidelijk over wat geldt als nadrukkelijke toestemming. Hoe kan een rechter achteraf bepalen dat er met een gezichtsexpressie of handeling ja of nee wordt bedoeld, is de kritiek. Zo krijgt de rechter te veel ruimte voor een eigen invulling.

#MeToo-discussie

Zweden staat bekend als land met een vrije seksuele moraal, waar gender-gelijkheid hoog in het vaandel staat – toch kent 98 procent van de misbruikzaken een mannelijke verdachte. Het aantal zaken is toegenomen. In 2007 waren er 12.563 meldingen van seksuele overtredingen, in 2017 bijna 22.000 meldingen. En ook het aantal meldingen van verkrachting is in diezelfde tijd toegenomen; van 4.749 naar 7.369. Niet gek dus dat vorig jaar, toen wereldwijd de #MeToo-discussie oplaaide, ook in Zweden veel herrie was.

Het zal in veel situaties nog steeds moeilijk blijken om verkrachting te bewijzen.

Dennis Martinsson, universitair docent strafrecht

Operazangers, advocaten, politici, muzikanten, journalisten, academici: vanuit verschillende beroepsgroepen werd aandacht gevraagd voor het probleem. En de rood-groene regering van sociaal-democraat Löfven, die nog twee maanden heeft tot de spannende parlementsverkiezingen waarbij veiligheid een belangrijk thema is, en de anti-immigratiepartij Zweden-Democraten groot kan worden, heeft met deze actie laten zien signalen uit de samenleving op te vangen en er iets mee te doen. Aan beide flanken van het politieke spectrum was hier behoefte aan.

Het lijkt er niet op dat de wet, die nu 18 dagen actief is, ook al is toegepast in een verkrachtingszaak. Uit gesprekken met jongeren, de groep die in Zweden het meest kwetsbaar is voor seksueel misbruik, blijkt dat ze wel van de wet hebben gehoord, maar er nog niet uitgebreid met vrienden over hebben gesproken. Niemand heeft ook echt tijdens de seks om goedkeuring gevraagd, al zijn ze allemaal wel blij dat de wet er is.

Hoe doe je dat? Je sekspartner om toestemming vragen zonder dat het tussen de lakens een truttige bedoening wordt? Heleen Debruyne en Anaïs van Ertvelde schreven er dit opiniestuk over

„Het is niet zo dat ik me nu veiliger voel”, zegt de 22-jarige student Beatrice Rudberg „Ik denk dat verkrachters nu beter kunnen worden aangepakt met deze wet, maar het lost niets op in al die andere situaties waarbij er meer onduidelijkheid is”, zegt ze. Het belangrijkste is volgens haar dat de wet een aanleiding is over het grijze gebied in gesprek te gaan. Rudberg, die bouwkunde studeert aan de universiteit van Lund, zegt dat er op scholen veel meer over dat ‘grijze gebied’ gesproken moet worden. „Ze moeten tieners niet alleen leren hoe je condooms omdoet, ze moeten in gesprek gaan over wat grensoverschrijdend gedrag betekent.”

De 28-jarige linguïst Jonas David uit Malmö heeft wel eens meegemaakt dat hij in een seksuele situatie belandde waarvan hij later pijn in zijn maag kreeg. In een geval kan hij spreken van misbruik. „In een ideale wereld zou je altijd, of je iemand nu langer kent, of net die avond hebt ontmoet in een bar, even snel checken of de ander net zo blij is als jij met wat er gebeurt, door het gewoon even snel te vragen”, zegt hij telefonisch. Alles oké? Of, voel je je goed, is dan voldoende, voor David. Hij hoopt dat dit de norm wordt. „Het had mij er van kunnen weerhouden mee te gaan in iets dat ik achteraf toch niet wilde.”

    • Maral Noshad Sharifi