Bedrijfsbeelden stiefdochter in documentaire over Francine Houben

Publieke omroep

Documentairemakers kruipen vaak iets te dicht tegen hun onderwerp aan. Zo blijkt uit Ivo Niehes portret van architect Francine Houben.

Architect Francine Houben in Ivo Niehe's documentaire 'Francine Houben: Een Hollandse architect met wereldsucces’ AVROTROS

Is het een journalistiek product van de publieke omroep? Of een bedrijfsfilm? Het eerste deel van Francine Houben: Een Hollandse architect met wereldsucces, dat AvroTros donderdag uitzond, zorgde de afgelopen dagen voor enige ophef.

In een vierluik over het werk van de Nederlandse architect, ziet de kijker onder meer hoe zij werkt in New York aan de renovatie van de Public Library. Houben werd een jaar lang gevolgd.

Tv-recensent Arjen Fortuin verbaasde zich in NRC over de toon van de eerste aflevering: de kijker werd door de voice-over „bedolven onder de zoete adjectieven over faam en verdiensten van Houben”. Maar niet alleen was de aflevering weinig afstandelijk of kritisch, ook bleek dat een van de filmmakers is verbonden aan Mecanoo architecten – het bedrijf van Francine Houben. De naam van de filmer stond op de aftiteling van het programma dat NRC vooraf zag, maar werd geschrapt in de uitzending op tv.

Lees ook de tv-recensie: Journalistiek product van de NPO of een bedrijfsfilm?

De onduidelijkheid over deze serie staat niet op zich. Regelmatig vertoont de publieke omroep documentaires waarin een bedrijf zeer nadrukkelijk veel aandacht krijgt. Zo zagen NPO-kijkers series over de restaurants van de familie Van der Valk, over museum Hermitage, over het kantoor van advocaat Bénédicte Ficq, zonder dat helder werd wie heeft meebetaald of meegewerkt. Over de Van der Valk-serie ontving het Commissariaat voor de Media klachten van kijkers. Ook bij de gewraakte film over GroenLinks-leider Jesse Klaver was eerst onbekend dat de maker werd betaald door de partij.

Vaak ontbreekt zo’n verantwoording aan het einde. De omroep is bang dat kijkers wegzappen als de aftiteling te lang duurt en zou die het liefst geheel schrappen. Het Commissariaat zegt dat de toezichthouder scherper wil toezien op de onafhankelijkheid van NPO-programma’s. Samenwerking kan wel, zegt een woordvoerder van het Commissariaat, „maar je bevindt je meteen in grijs gebied”. Bestuursorgaan NPO en de omroepen controleren niet actief hoe de financiering in elkaar steekt; ze zeggen dat zij er vanuit gaan dat buitenproducenten zich aan de Mediawet houden. Die wet stelt dat de publieke omroep niet dienstbaar mag zijn aan het maken van bovenmatige winst door derden.

Hoe zit het nu bij het vierluik over ‘starchitect’ Houben? Filmmaker Nienke Andersson werkt in dienst van Mecanoo: zij legt een audiovisueel archief aan voor het bedrijf. Van die beelden is gebruikgemaakt voor deze serie, zeggen de makers. Al kreeg Andersson ook nadrukkelijk opdracht bepaalde beelden te draaien voor de serie, zo blijkt nu.

Bedrijfsfilm van Mecanoo over de New York Public Library:

Dochter filmt vader

Andersson, stiefdochter van Houben, interviewde voor de eerste aflevering haar eigen vader, Hans Andersson. Ze filmde in de New Yorkse metro onderweg naar „een van de meest cruciale meetings” voor de verbouwing. Je ziet Houben terwijl ze zich klaarmaakt, het haar föhnt. Producent Ivo Niehe: „We konden niet zeventien keer mee met Francine naar New York en mee naar Taiwan.” Voor een documentaire heeft de publieke omroep een budget van circa 30.000 euro per aflevering. Dat is niet veel, als je bijvoorbeeld veel moet reizen.

De betrokkenen ontkennen belangenverstrengeling, en benadrukken dat „gewoon betaald” is voor de beelden. Volgens een van de makers, Martijn Schroevers, gaat het om 5 tot 10 procent van al het materiaal. Medefilmer Inge le Cointre legt uit dat zij „ervoor gevochten heeft” om de namen van de makers – óók die van Nienke Andersson – op de aftiteling te krijgen. „Ik vind het belachelijk dat je er geen handtekening onder mag zetten.”

Lees ook dit interview met Francine Houben: ‘Ik ben wel een somebody’

Eindredacteur Ivo Niehe noemt de kritiek op de serie „zó onverdiend”. „Mecanoo heeft niet meebetaald aan de serie. Ik heb zelf alle keuzes gemaakt. Nee, het is geen kritisch interview geworden. Dat is ook niet mijn stijl. De serie is geen vorm van kritische journalistiek. Ik wil mensen die iets presteren, die iets moois maken in het zonnetje zetten.”

Tot ongenoegen van de filmers. De aflevering die op tv te zien was, is heel anders dan wat de makers in december 2017 hebben aangeleverd bij Niehe. Die schrapte – volgens de makers „zonder overleg” – scènes, de voice-overtekst werd herschreven en ingesproken door een ander (Gijs Scholten van Aschat). Ook kreeg de aflevering een cliffhanger. De oorspronkelijke aflevering is zakelijker, zo blijkt, en meer gericht op de architectuur dan op de persoon van de architect zelf. De makers zijn „teleurgesteld” en „verbaasd” over deze „gepopulariseerde versie”. Schroevers: „Zoiets zou ik nooit gemaakt hebben.” Le Cointre zegt dat de producent eindverantwoordelijk is, en het recht heeft een film aan te passen. Al heeft geen van beide makers dat eerder zo ingrijpend meegemaakt.

Correctie (16 juli 2018): In een eerdere versie van dit stuk werd de voornaam van advocaat Bénédicte Ficq foutief geschreven als Benedicte. Dat is hierboven aangepast.

    • Jan Benjamin
    • Lineke Nieber