Jeffrey Hoffman: „Opnames van de reparaties speel ik twee tot vier keer versneld af. Anders is het te saai.”

Foto Merlijn Doomernik

Hubble repareren? Dat was ‘de meest complexe klus in de ruimte’

Jeffrey Hoffman Reparateur van Hubble

Het was een huzarenstukje, de reparatie van de Hubble-telescoop in de ruimte. Klusjesman Jeffrey Hoffman kijkt 25 jaar later terug.

Klussen in de ruimte is een flinke onderneming. Je schroevendraaier zit met een touwtje vast aan je ruimtepak, om te voorkomen dat hij wegdrijft als je even niet oplet. Het aantal keren dat je een moer aandraait wordt hardop uitgesproken, zodat de ingenieurs op aarde kunnen controleren of hij niet te los of te strak zit.

De Amerikaan Jeffrey Hoffman was een van NASA’s klusjesmannen in de ruimte. Samen met zes andere astronauten ging hij in 1993 omhoog met de spaceshuttle Endeavour om de beroemde Hubble-ruimtetelescoop te repareren. Een missie waarvoor je stalen zenuwen moet hebben. En dat heeft Hoffman. Hij praat geroutineerd over zijn ruimtereizen en grapt nonchalant over de gevaren. Eind juni was hij in Delft om een lezing te geven over deze bijzondere reparatiemissie.

De ruimtefoto’s van de Hubble-ruimtetelescoop zijn wereldberoemd. Prachtige sterrenstelsels, mysterieuze gaswolken en een gitzwarte hemel, bezaaid met oplichtende sterrenstelsels die verder weg staan dan we ooit konden kijken. De ruimtetelescoop is al 28 jaar een groot succes. De foto’s zijn geweldig promotiemateriaal voor de ruimtevaartorganisaties NASA en ESA. En ook wetenschappelijk droeg Hubble bij: zo werd de uitdijing en de leeftijd van het heelal met grote precisie bepaald.

Maar het had weinig gescheeld of de Hubble-ruimtetelescoop was uitgelopen op een tragische mislukking. Vlak na de lancering in 1990 bleek de spiegel die het licht van sterren en andere hemellichamen moest opvangen, niet de juiste kromming te hebben waardoor het licht niet goed gefocust werd. Hubble was bijziend. Daarom gingen in 1993 zeven astronauten omhoog om de spiegel van een ‘bril’ te voorzien, om het licht scherp op de meetinstrumenten te laten vallen.

„Het was de meest complexe spaceshuttlemissie die NASA ooit gepland had”, vertelt Jeffrey Hoffman, die nu als hoogleraar lucht- en ruimtevaarttechniek werkt aan de technische universiteit MIT. „Tijdens de reparatiemissie maakten we vijf ruimtewandelingen waarbij we tamelijk complexe reparaties moesten uitvoeren. Vooraf wist niemand of het zou lukken.”

Bang was hij nooit tijdens de missies. „We hadden veel getraind. Als er iets mis zou gaan waar we iets aan konden doen, dan zouden we het op kunnen lossen. In de andere gevallen kun je toch niets doen, dus heeft het geen zin om je er druk om te maken”, zegt Hoffman lachend. Dan serieuzer: „Dat zeg ik grappend, maar het is echt mijn instelling. Dat moet je hebben als astronaut. Als je nerveus wordt als je met miljoenen kilo’s brandstof onder je de ruimte inschiet, dan is het misschien geen verstandige carrièrekeus.”

De Hubble-reparatie was uw bijzonderste ruimtemissie, waarom?

Lees ook over de droom van Tesla-baas Elon Musk: mensen naar de maan

„Voor mij persoonlijk was het bijzonder, omdat ik werkte als sterrenkundige voordat ik begon als astronaut bij NASA. Ik had veel vrienden die hadden gewerkt aan de ontwikkeling van de Hubble-ruimtetelescoop en die met de data ervan zouden gaan werken. Hun werk zou verwoest zijn als Hubble het niet zou doen. Terwijl ik aan het trainen was voor de vlucht, bleven bevriende sterrenkundige maar bellen om te vragen of het echt mogelijk was om te telescoop te repareren.

„Daarom heb ik op een avond aan een tiental bevriende sterrenkundigen een presentatie laten zien waarin werd uitgelegd wat we zouden gaan doen. Na afloop zaten ze met hun hoofd te schudden en vroegen ‘gaan jullie dat écht doen, kan dat in die ruimtepakken?’. Het was een ingewikkelde missie. We moesten in onze dikke, onhandige ruimtepakken complexe reparaties uitvoeren. Sommige onderdelen van de telescoop waren erop gemaakt om in de ruimte gerepareerd te worden, maar andere waren dat niet.”

Dus NASA hield er al rekening mee dat ze de Hubble een keer moesten repareren?

„Het was de bedoeling dat astronauten de meetinstrumenten in de telescoop regelmatig zouden vervangen door moderne apparatuur. Dat is de grote kracht van de Hubble. Doordat de telescoop steeds nieuwe meetinstrumenten kreeg, is dit het meest productieve wetenschappelijke instrument dat NASA ooit de ruimte in heeft geschoten. Hubble heeft sinds de lancering vijf onderhoudsbeurten gehad. Daaraan komt nu een eind. In 2009 werd de telescoop voor het laatst bezocht.

„De opvolger van Hubble, de James Webb-ruimtetelescoop staat namelijk klaar. Die wordt hopelijk volgend jaar gelanceerd [na dit interview werd bekend dat de lancering is uitgesteld tot 2021]. Webb heeft een spiegel met een doorsnee van 6,5 meter in tegenstelling tot de 2,5 meter van Hubble. Daarmee kan nog dieper het heelal in gekeken worden.

„De James Webb-ruimtetelescoop zal veel verder van de aarde staan dan de Hubble. Onderhoud is dan niet mogelijk. Dat is een risico. Maar omdat de spaceshuttles uit gebruik zijn genomen, zijn er ook geen ruimtevaartuigen meer om astronauten reparaties uit te laten voeren. Dus hopelijk werkt het allemaal.”

Hoe was het om de reparatie in gewichtloosheid uit te voeren?

„De gewichtloosheid maakte een aantal dingen makkelijker. We moesten meetinstrumenten verplaatsen van honderden kilo’s en ter grootte van een ouderwetse telefooncel. Dat had op aarde niet gekund. Maar in de ruimte is het ontzettend leuk om zware dingen te verplaatsen. Je pakt iets op en het weegt niets!

„Maar je moet er wel voorzichtig mee zijn. Natuurkundig gezien heeft het nog wel massa en inertie [een voorwerp in beweging blijft bewegen totdat er een kracht van buitenaf op wordt uitgeoefend]. Als we dingen in en uit de telescoop haalden, dan deden we dat daarom ontzettend langzaam, want als een zwaar voorwerp te snel beweegt, dan wordt het lastig om hun beweging te controleren.

„Er zijn opnames van de reparaties en als ik ze laat zien, speel ik ze twee tot vier keer versneld af omdat het anders te saai is om naar te kijken. Voor ons was het niet saai om te doen. We waren geconcentreerd bezig omdat er echt niets kapot mocht gaan.”

Zou u weer de ruimte in willen?

„Zonder twijfel! Maar dan zou ik moeten gaan als ruimtetoerist, waarbij je tonnen moet betalen om vijf minuten buiten de dampkring te zijn. Dat geld heb ik niet, en zelfs al had ik het dan zou ik het er niet voor over hebben. Ik heb vijftig dagen in de ruimte doorgebracht, die vijf minuten hoeven er niet bij. Maar zodra er een bedrijf is dat je in een baan om de aarde brengt en ze bieden me een gratis vlucht aan, dan zou ik onmiddellijk weer gaan.”

    • Dorine Schenk