Opinie

‘Harry Potters wereld is hooguit een licht aangedikte versie van de systeemchaos in het VK’

Brexit

In het licht van de Brexit analyseert de Britse volksaard. De bizarre wereld van Harry Potter is hooguit een licht aangedikte versie van de systeemchaos in het Verenigd Koninkrijk.

Foto Alamy

De Brexit-voorstellen die de regering van Theresa May vorige week presenteerde op Chequers, het buitenverblijf van de premier – en die leidden tot het aftreden van de minister van Buitenlandse Zaken Boris Johnson en Brexit-minister David Davis – deden mij denken aan een schitterende boom aan Preston Road in Brighton, waar ik een paar jaar gewoond heb. Die boom staat midden op een fietspad, dat onderdeel is van een stadsnet waarmee de lokale overheid in een vlaag van optimisme eerder deze eeuw een begin mee maakte. Het is een iep, en dat verklaart ook waarom hij door niemand is gekapt om ruimte voor dit fietspad te maken. Brighton heeft een van de grootste stedelijke iepenpopulaties ter wereld. Sinds de iepziekte in de jaren zeventig toesloeg, is deze boomsoort beschermd.

De iep staat met andere woorden op het kruispunt van twee onverenigbare groene doelen: één voor de fiets en één voor de iepen. De manier waarop de inwoners van Brighton met dit probleem omgaan is typisch Engels: they make do, ze passen zich aan. Er is hoogstens een meter ruimte tussen de boom en een verkeerslicht, zodat fietsers goed moeten sturen om botsingen te voorkomen. Dat moet ook elders in de stad. Op de boulevard moeten ze uitwijken voor een verkeersbord dat midden op het pad is neergezet. Op de rotondes bij het Royal Pavilion moeten ze vliegensvlug door een doolhof van doelloze fietsstroken zwenken die als kwantumdeeltjes steeds weer verschijnen en verdwijnen. Je ziet de stadsplanners voor je die een samenhangend fietsnet moeten aanleggen op een twintigste-eeuws autostratenplan dat weer over Victoriaanse paard-en-wagenwegen is gelegd: ze heffen hun handen ten hemel en strooien lukraak met groene verf en fietspictogrammen.

Maak kennis met de Engelse gewoonte om problemen te ontwijken, in plaats van oplossingen te bedenken

En toen begon ik te zien dat die iep op het fietspad een metafoor is voor hoe Engelsen omgaan met systemen.

Wie een bankrekening wil openen, loopt tegen een Catch-22 aan. Banken eisen een bewijs van een Brits woonadres. Omdat er geen nationaal bevolkingsregister bestaat, accepteren veel banken alleen een betalingsbewijs van je belasting of een energierekening met je naam en huisadres. De moeilijkheid is natuurlijk hoe iemand zijn belasting of energierekening zou moeten betalen zonder een bankrekening waarop je je salaris ontvangt, waarvan je de rekeningen kunt betalen. Uiteindelijk vinden immigranten in het Verenigd Koninkrijk wel een manier om dit probleem te omzeilen, bijvoorbeeld door te beweren dat ze bij vrienden wonen.

Harry Potter-universum

Wie eenmaal kennis heeft gemaakt met de Engelse gewoonte om dingen te ontwijken, in plaats van coherente systemen te bedenken, gaat die overal zien. Victoria Station in Londen heeft elektronische tourniquets, maar in de spits gooien wanhopige controleurs ze open om de kaartjes handmatig te controleren, want anders kunnen de poortjes de mensenmassa niet aan.

In het telescoopcomplex van Herstmonceaux, waar tot 1990 het Royal Observatory gehuisvest was, wordt de motor waarmee de koepel van de toren wordt gesloten bediend met een knop die de sterrenkundigen net niet te lang of te kort moeten indrukken, want anders komen de luiken vast te zitten.

Petworth House, een landhuis met enkele van ’s werelds fraaiste landschappen door J.M.W. Turner, nummert zijn kunstwerken in een volgorde die bedacht lijkt door een geschifte wiskundige: 9, 34, 591, 38, 31.

Had ik het al over het sanitair? Toen zich een ijslaag op ons tuinpad vormde, kregen we door dat de afvoer van de douche op de bovenverdieping uitkwam op een pijp die aan de buitenkant van het huis zat geschroefd en op vijftien centimeter van een rioolbuis ophield; als die verstopt raakte kreeg je shampoo op de stoep.

Of neem de snelwegen met hun oneindig vernuftige op- en afritten, vaak met verschillende rotondes achter elkaar. En links rijden mag dan een begrijpelijke historische eigenaardigheid zijn, maar dat excuus geldt niet voor Engelse voetgangers. Amerikanen, Europeanen en de meeste Aziaten die elkaar lopend tegenkomen, passeren elkaar gewoonlijk rechts. Japanners en nog enkele andere landen passeren gewoonlijk links. Verbazend genoeg hebben de Engelsen geen voorkeur. Twee voetgangers die elkaar tegenkomen, beginnen telkens weer met een schone lei. De Britten hebben de oudste industriesteden ter wereld, de Londense trottoirs stammen al uit de zeventiende eeuw en toch heeft de Engelse cultuur nooit een regel ontwikkeld die ons de vereiste geestelijke inspanning bespaart om elkaar zonder botsingen te passeren.

Dit alles is belangrijke achtergrondkennis voor iedereen die het universum van Harry Potter wil begrijpen. De Zweinstein-expres die vertrekt van Perron 9¾, de trappen van de school die ’s nachts door het kasteel bewegen – ze zijn hoogstens een licht aangedikte versie van de systeemchaos die in het echte Engeland bestaat.

Lees ook: Britten kiezen Brexit-strategie die voor Brussel onwerkbaar lijkt

Onderhandelingen vol contradicties

En zo komen we weer bij de Brexit. De voorstellen die de Britse regering vorige week heeft geschetst zijn bedoeld om de tegenstrijdigheden op te lossen die het Brexit-proces van begin af aan frustreren. Het hoofdprobleem is hoe je kunt vasthouden aan de huidige handel in goederen, zonder barrières aan de grens, nadat het Verenigd Koninkrijk uit de EU is gestapt. Elke hapering daarin is een ernstige bedreiging voor de Britse landbouw en industrie.

De eenvoudigste manier om dit te bereiken is: binnen de douane-unie en de interne markt van de EU blijven. Maar dan moeten Britse producten blijven voldoen aan Europese standaarden, zodat de Britten gedwongen zijn Europese regels te accepteren, waarover ze in Brussel dan niet meer mogen meebeslissen.

In dat geval kunnen de Britten niet zelfstandig vrijhandelsakkoorden met derde landen sluiten. En ze zouden onderworpen blijven aan het Europese Hof van Justitie, dat geschillen binnen de interne markt beslecht – een rode lijn voor de soevereiniteitsfanaten van de Brexit.

En dan is er de allerneteligste contradictie, het probleem van de Ierse grens. Het Goedevrijdagakkoord, dat in 1998 een einde maakte aan de strijd in Noord-Ierland, verplicht tot een open grens tussen het Britse deel van het eiland en de Ierse Republiek, zonder fysieke controleposten. Maar als het Verenigd Koninkrijk de Europese douane-unie verlaat, worden grensposten voor goederen onontkoombaar. Ierland zegt elke Brexit-regeling waarbij weer een fysieke grens wordt ingevoerd te zullen blokkeren. Een mogelijke andere oplossing zou zijn dat Noord-Ierland binnen de interne markt blijft en dat in de Ierse Zee een douanegrens wordt ingesteld. Maar Londen heeft al duidelijk gemaakt dat het nooit zal instemmen met een akkoord dat op die manier zijn grondgebied splijt.

Lees ook het Commentaar: Britse premier Theresa May raakt verstrikt in ‘softe Brexit’

Onoverbrugbare verschillen

Met andere woorden: Brexit komt neer op een strijd tussen onderling onverenigbare doelen. In de afgelopen zestien maanden heeft de Britse regering geprobeerd die tegenstrijdigheden ongeveer zo aan te pakken als de stadsplanners in Brighton de obstakels voor de fietspaden hebben aangepakt: door krankjoreme lapmiddelen te verzinnen. In plaats van gewoon in de interne markt of de douane-unie te blijven, zou het Verenigd Koninkrijk volgens de laatste voorstellen een totaal nieuwe vorm van een ‘gemeenschappelijk douanegebied’ creëren. Voor producten die in het VK worden gemaakt, verplicht het zich EU-regels te volgen, maar daarnaast kan het met niet-EU-partners andere vrijhandelsakkoorden sluiten en dan importheffingen gaan innen op de producten van deze partners als ze via Brits grondgebied naar Europa worden doorgevoerd. De Ierse-grenskwestie zou worden opgelost door een combinatie van nieuwe technologie en een snufje toverpoeder.

Dit voorstel zal waarschijnlijk wel hetzelfde lot ondergaan als de talloze andere Britse proefballonnen waarvan de resten rond het hoofdkantoor van de Europese Commissie liggen. De Britse wens om zich improviserend door de tegenstellingen van Brexit te werken zou misschien kans van slagen hebben gehad als Rome de machtigste hoofdstad van Europa was geweest. Maar helaas voor Londen liggen de machtscentra van Europa in Berlijn en Parijs. Duitsland begrijpt niets van die ontwijkende, snelle verkoperspraatjes van de Britten, vooral van de heren Davis en Johnson. De Duitsers bouwen nu eenmaal geen systemen op halfbakken broddelwerk dat alleen wat lijkt zolang je door je wimpers kijkt. Frankrijk, dat zijn leiders beoordeelt op hun talent voor filosofische consistentie, is net zo weinig onder de indruk van de Britse babbels.

Lees ook: City vindt Brexitblauwdruk May niks

Rariteitenkabinet

Uiteindelijk moeten de Britten na de Brexit nog steeds kiezen welke status ze willen hebben: binnen de interne EU-markt blijven, zoals Noorwegen, of een vrijhandelsakkoord sluiten, zoals Canada. En toch blijven ze tevergeefs naar een ‘op maat gemaakt’ akkoord streven. In het land van Savile Row, de Londense straat met deftige kleermakers, staat ‘op maat gemaakt’ voor ‘van de betere soort’. In het land van Siemens klinkt het als iets wat niet past bij de standaard en niet goed zal werken binnen de rest van het systeem.

Natuurlijk zitten er ook nadelen aan de Duitse en Franse obsessie met consistentie en striktheid. De Britse hang naar noodoplossingen hangt samen met het conservatieve temperament van het land, waardoor het zijn historische karakter heeft weten te behouden en niet is getroffen door de bloedige revoluties die van tijd tot tijd het continent hebben verwoest. Dit is een van de redenen dat het Verenigd koninkrijk nog altijd rariteiten heeft als adellijke titels en rechters met pruiken, die grotendeels onschuldig lijken en goede televisie opleveren.

Foto Getty Images

Het is dan ook verleidelijk om te zeggen dat de Brexit-onderhandelingen misschien wel beter waren verlopen als de Britten alleen maar met zichzelf hadden hoeven onderhandelen. Maar in het oplossen van hun eigen interne problemen zijn ze de laatste tijd ook niet zo goed. De krakende infrastructuur, de ondermaatse huisvesting en de hardnekkige ongelijkheid op het gebied van volksgezondheid, onderwijs en klasse hebben bijgedragen aan de populistische woede die juist tot de uitslag van de Brexit-stemming heeft geleid.

May’s voorstellen zijn onderdeel van een gewoonte om zulke problemen van het systeem te omzeilen, in plaats van ze op te lossen. Maar die houding doet het Britse volk geen goed meer. Al is het weer wel goed voor de iepen.