Opinie

Regels werken ook als ze even niet worden gehandhaafd

Een gebrek aan handhaving leidt niet meteen tot een golf aan overtredingen. Burgers zijn ook uit zichzelf gemotiveerd om normen te gehoorzamen, zeker als ze helder en overtuigend zijn. De Gedragscolumn van Pieter Desmet.

foto ROGER CREMERS

Door Pieter Desmet

Wie zich ooit eens straffeloos heeft willen misdragen kan er maar beter snel van profiteren. Zolang de politiebonden geen heil zien in de nieuwe CAO roepen ze hun achterban op om geen boetes meer uit te schrijven. Het hek van de dam voor enthousiaste foutparkeerders en wildplassers of een symbolische actie zonder al te veel gevolgen voor de openbare orde? Leidt een gebrek aan handhaving ook tot meer overtredingen of blijven we ons toch maar netjes gedragen, zelfs al hangt de arm der wet er even slapjes bij?

De klassieke visie op criminaliteit zegt dat we telkens rationeel afwegen wat het kost om de wet te overtreden in vergelijking met wat het opbrengt. Volgens deze visie is het dus als overheid vooral belangrijk om de pakkans en de straffen hoog genoeg te houden zodat de rationele mens niet verleid wordt door de voordelen van de misdaad.

 Golf wildplassers

Omdat de vakbonden nu beslist hebben om de kosten van overtredingen tijdelijk drastisch te verlagen zou het volgens deze kosten-batenvisie dus niet lang duren vooraleer Nederland een golf van berekenende foutparkeerders en rationele wildplassers te verduren krijgt.  De realiteit is echter iets genuanceerder; gelukkig zijn er nog andere factoren die bepalen of we de wet volgen of niet.

Zo zorgt het feit dat een wet bestaat er al voor dat die wet gevolgd wordt. Simpelweg aan mensen vertellen dat iets de regel is, zorgt ervoor dat mensen die regel vaak ook volgen, zelfs al wordt die niet afgedwongen. Wat dat betreft zit een mens plichtsbewust in elkaar. De enige vereiste is dan dat de wet helder is voor iedereen. Op dat vlak hoeven we dus niet meteen te vrezen voor een opstootje van foutparkeerders of wildplassers. Hoewel een tijdelijk gebrek aan helderheid deze laatste categorie van overtreders wel kan plagen.

Totale bandeloosheid

Plichtsbewustzijn alleen verklaart echter niet waarom we wetten blijven naleven.  Wil je dat mensen blijvend regels gehoorzamen, dan moeten de regels als legitiem beschouwd worden. Dat wordt niet alleen bepaald door de mate waarin we de wet zelf eerlijk vinden maar ook door de mate waarin die wet eerlijk tot stand kwam. Je mag dan al een fervent voorstander van dubbel parkeren zijn, als het verbod er door een democratisch verkozen meerderheid kwam, kun je je er uiteindelijk wel bij neerleggen.

Moeten we dus vrezen voor totale bandeloosheid nu de vakbonden hebben opgeroepen geen boetes uit de schrijven? Niet meteen. Niet zolang de wetten er blijven en de mensen er van overtuigd blijven. Zelfs al zouden de rationele foutparkeerders het dan toch winnen van de plichtsbewuste en overtuigde juist-parkeerders, dan nog is er een achterpoortje waarlangs de afschrikking binnensluipt. Het is namelijk lang niet zeker wie wel of niet de vakbondsoproep zal volgen. Die onzekerheid over de echte pakkans kan ook afschrikkend genoeg werken om de potentiële overtreder nog een extra blokje om te doen rijden.

Zelf handhaven

Trouwens, het is niet zo dat alleen boetes voor afschrikking kunnen zorgen. Waarschuwingen en berispingen kunnen de legitimiteit van de wet ook onderstrepen en de overtreder aan zijn plicht herinneren. En, mocht u toch een politieagent bemerken die een wildplassers straal negeert, weet dan dat u ook zelf aan handhaving kan doen door uw sociale afkeuring te laten blijken. Dat registreren hersenen namelijk ook als een straf.

Pieter Desmet is als universitair hoofddocent in Behavioural Law and Economics verbonden aan de Rechtenfaculteit van de Erasmus Universiteit Rotterdam. De Gedragscolumn wordt geschreven door sociale wetenschappers.

Blogger

Folkert Jensma

Journalist en jurist Folkert Jensma (1957) werkt sinds 1985 voor NRC Handelsblad op de terreinen bestuur, justitie, politiek en Europa. Hij schreef als correspondent Brussel over de Europese eenwording door de verdragen van Schengen in 1985 en van Maastricht in 1992. Als hoofdredacteur, tot september 2006, was hij mee verantwoordelijk voor de introductie van nrc.next, de bijlage Opinie & Debat, het magazine M en de introductie van Europa- en Wetenschapspagina's in de dagkrant. Sindsdien schrijft hij als commentator recht en bestuur hoofdartikelen, jurisprudentie-rubrieken en columns voor NRC Media. Voor zijn columns ontving hij in 2013 de Jacques van Veen jubileumprijs en in 2014 de J.L. Heldringprijs.