Een 'red ant', een lid van een private ontruimingsdienst, zet mensen uit een gekraakt gebouw.

Foto James Oatway/Panos/HH

Kaapse landinvasie leidt tot raciale spanningen

Landonteigening in Zuid-Afrika

Duizenden zwarte landlozen zien hun kans schoon en bezetten leegstaande grond rond grote steden. Activisten komen in het geweer. „We nemen ons land in, zodat de zwarten hier weg blijven.”

Langs de Baden Powell-weg overstemt het geluid van hamers en zagen het voorbijrazende verkeer. Rechts slaan de golven van de Indische Oceaan op het zand van de Kaapse Vlakten. Links van de weg zijn tientallen gezinnen druk bezig een doe-het-zelf-huis te bouwen: 4 golfplaten als muren en één golfplaat als dak.

„Dit is mijn eigen huis, met mijn eigen grond”, zegt Lunga Makiwane, die bovenop het geraamte zit van het huis dat bijna klaar is voor het dak. „Ik huur al jaren van iemand anders, het is niet meer te betalen.”

Nog meer auto’s arriveren met golfplaten en houten balken. In de afgelopen drie weken verrezen hier zo honderden huizen op het braakliggende moerasland. Sinds het begin van dit jaar zijn er alleen al in en om Kaapstad 145 van dit soort landinvasies geweest, volgens een telling van de burgemeester. „In de zeven jaar dat ik burgemeester ben heb ik nog nooit zoveel protesten en landinvasies meegemaakt”, verklaarde burgemeester Patricia de Lille eerder deze maand. Ook op andere plekken in Zuid-Afrika trokken grote groepen landloze Zuid-Afrikanen stukken grasland binnen om huizen te bouwen. Soms privé-land, soms land van de gemeente.

Bijna een kwart eeuw na de val van apartheid is tweederde van het land nog altijd in handen van witte Zuid-Afrikanen, die 8 procent van de bevolking vormen. De landwet van 1913 en de racistische politiek tot aan de komst van democratie in 1994 dreven miljoenen van de vruchtbaarste delen van dit land. Kaapstad is misschien wel de pijnlijkste schandvlek uit die tijd: witte stranden, groene parken en villa’s aan de ene kant van de Tafelberg, en op elkaar gestapelde krotten in de Kaapse vlakten aan de andere kant.

Bijna een kwart eeuw na de val van apartheid is tweederde van het land in handen van witte Zuid-Afrikanen

ANC steunt landonteigening

Zeker een half miljoen mensen snakken naar een huis, volgens cijfers van de gemeente. De druk om die scheve verhoudingen recht te zetten heeft regeringspartij ANC altijd gesust omwille van de goede vrede in dit land. Tot dit jaar. Het ANC schaart zich openlijk achter het idee van landonteigening, zonder de garantie dat de eigenaar daarvoor financieel wordt gecompenseerd.

Eind februari nam regeringspartij ANC een motie aan die de landonteigening mogelijk maakt. De motie was ingediend door de links-populistische EFF van Julius Malema die al jaren wedijvert voor de onteigening van witte boeren. De motie was niet alleen bedoeld om de linkse populisten de wind uit de zeilen te nemen. De maatregel moet ook verandering van de verhoudingen op het conservatieve platteland in gang te zetten.

Maar het zijn vooral kiezers rond de grote steden die de motie als het groene licht zien om het heft in eigen hand te nemen. Dat leidt met name rond Kaapstad tot nieuwe spanningen, tussen de belangrijkste slachtoffers van apartheid: zwarten en kleurlingen.

Jaren wachten op een huis

Een groep activisten met de naam Gatvol Capetonions (boze Kapenaren) op hun zwarte T-shirts geprint, stormt het veld naar de Baden-Powell weg op, waar zwarte Zuid-Afrikanen druk aan het timmeren zijn aan hun nieuwe huizen. „Zie je nou wat hier gebeurt: zwarten wordt geen strobreed in de weg gelegd, terwijl wij als eerste bewoners van de Kaap onmiddellijk worden verjaagd als we ons eigen land bebouwen”, zegt Fadiel Adams. Hij is een kleurling en runt de Facebookpagina van Gatvol Capetonians. „We waren hier vóór de aankomst van [de Nederlandse VOC-voorman] Jan van Riebeeck. Zij hebben geen recht op dit land. Wij kleurlingen worden gediscrimineerd door de ANC-regering en het gemeentebestuur.”

Hij laat zich filmen voor Facebook terwijl hij de zwarte Zuid-Afrikanen uitmaakt voor landdieven. „Wat hier gebeurt is het directe gevolg van de motie die is aangenomen door het ANC. De landbezetters worden toegejuicht door de politici van dit land”, zegt Oscar Lions, woordvoerder van de Gatvol Capetonions.

Ze hebben wraak genomen. In Mitchell’s plain, een wijk waar vooral kleurlingen wonen, zijn bewoners ook begonnen met het bouwen van krotten op leegstaande grasgronden. „We nemen ons land in, om er voor te zorgen dat de zwarten hier weg blijven”, zegt Lions. „We worden weggezet als racisten en pionnen van witte Zuid-Afrikanen die zich ook zorgen maken over landinvasies. Maar wij hebben ook recht op land en huizen. Wij wachten ook al jaren op huizen.”

De rode mieren

De Kaapse politie greep direct in en stuurde de red ants, de rode mieren, een eenheid die krakers van land en gebouwen in Zuid-Afrika bestrijdt. De krotten in Mitchells Plain werden een voor een afgebroken. Sinds het begin van dit jaar werden zo zeker 26.000 krotten met de grond gelijk gemaakt. „Zie je nu wat hier gebeurt’’, klaagt Oscar Lions. „Als zwarte Zuid-Afrikanen land bezetten, gebeurt er niks. Als wij het doen dan worden we meteen verjaagd en wordt er op ons geschoten.” Veertig jaar apartheid, vierhonderd jaar kolonialisme en verdeel en heers tussen de rassen is hier nog altijd niet verwerkt. Tijdens de apartheid waren de kleurlingen niet wit genoeg, in dit tijdperk voelen ze zich niet zwart genoeg.

40 jaar apartheid, 400 jaar kolonialisme en verdeel en heers tussen de rassen is hier nog altijd niet verwerkt

De Gatvol Capetonians geloven in een samenzwering van de ANC-regering tegen de kleurlingen in de West-Kaap. Dit is de enige van de negen provincies van Zuid-Afrika die de regeringspartij niet bestuurt. Sinds Cyril Ramaphosa in februari het landsbestuur van Jacob Zuma overnam, heeft hij zijn zinnen gezet op verovering van de Kaap. De Gatvol Capetonionians zien de landinvasies als een instrument om meer zwarte kiezers uit de Oost-Kaap naar Kaapstad te lokken.

Krottenbouwers

Maar op het veld aan de Baden-Powell weg lijkt die grotere politiek ver weg van de werkelijkheid van de krottenbouwers. „We zijn al vier keer weg gejaagd van deze grond”, vertelt Olanko Kholishe, druk in de weer met zijn zaag. De bezetting is nog onder de rechter. De politie heeft ze toegestaan door te gaan met de bouw in afwachting van een uitspraak. Kholishe komt niet uit de Oost-Kaap, maar werd geboren in de krottenwijk Khayelitsha, waar ieder dag wordt gevochten om iedere vierkante meter grond. De strook moerasland aan de Baden-Powell was leeg en biedt hoop voor een paar honderd Kapenaren. Maar bij de eerst volgende regenbui in de komende wintermaanden staat het hier onherroepelijk onder water. Leeg land is niet per se veilig land.

Zeshonderd medewerkers van de ontruimingseenheid verzamelen zich voor zonsopgang, in afwachting van hun orders voor een actie in het centrum van Johannesburg.Foto James Oatway/Panos/HH
    • Bram Vermeulen