Gele weilanden en dode vissen in gortdroog Twente

Droogte

Nergens in Nederland is het neerslagtekort zo groot als in Twente. Het waterschap heeft al ‘opgeschaald’. „En dan te bedenken dat de zomer nog maar net is begonnen.”

Via een 'inlaat' bij het Twentekanaal wordt het omringende land bewaterd met kanaalwater. Foto Eric Brinkhorst

De weilanden zijn geel, het zand waait van de bospaden. In de Diepenheimsche Molenbeek bij Goor kun je staan zonder nat te worden. De bodem is zwart en gescheurd, zoals de bedding van een mediterrane rivier. Geen vis meer te bekennen. „We kregen meldingen van wandelaars over vissen die spartelden op het droge. We hebben de vissen weggehaald, want dode vis vergroot de kans op botulisme”, zegt beheerder Frits Huttenhuis van het waterschap Vechtstromen. Het enige teken van leven is een bruin kikkertje, onverdroten huppelend naast de beek.

Het heeft vorige week nog even geregend in Twente. „Maar denk nu niet dat deze ene bui de droogte zal tegengaan”, zegt watergraaf Stefan Kuks. „De bodem is hier als een droge spons. Als je die even besproeit met een plantenspuit, kun je er echt geen ramen mee zemen.”

Twente kampt met extreme droogte. Nergens is het neerslagtekort zo groot als hier; meer dan tweehonderdvijftig millimeter, ruim het dubbele van het tekort in een gemiddelde Nederlandse zomer. Het waterschap heeft de crisisorganisatie „opgeschaald”. Er is een verbod ingesteld op het onttrekken van water uit sloten, beken, vijvers, kanalen en meren. Een fietspontje is uit de vaart genomen. Stuwen zijn verstevigd. Sluizen zijn gesloten om tijdens het schutten geen water te verliezen en boten niet te beschadigen. Watergraaf Kuks: „En dan te bedenken dat de zomer nog maar net is begonnen.”

De Diepenheimsche Molenbeek bij Goor staat inmiddels geheel droog. Foto Eric Brinkhorst

Watergraaf

De hoogste man van het waterschap, hier geen dijkgraaf maar watergraaf genoemd omdat hier minder dijken zijn, neemt ons mee op een tour door Twente, het droogste deel van alle gebieden in Drenthe en Overijssel die door het waterschap worden beheerd. We rijden langs verdorde bermen en langs bomen met herfstig gekleurde bladeren. Onderweg vertelt hij waarom hier het neerslagtekort zo groot is. Gebrek aan regen, natuurlijk, en veel wind. De aanwezigheid van hoge zandgronden, waar regenwater snel doorheen zakt. En de geologie. Dit deel van Nederland kent een groot verschil in reliëf, tussen de tachtig en vijf meter boven NAP. „Daarom hebben we hier zo veel stuwtjes.” Het gebied is doorsneden met tientallen beken, riviertjes en stroompjes. „Een heel oud stelsel, waar iedereen zich al eeuwenlang naar heeft gevoegd.” Die wateren moet je onderhouden. Kuks vergelijkt het met de bloedvaten van het menselijk lichaam, die schadelijke stoffen afvoeren en voedingsstoffen aanvoeren, en die dus te allen tijde open moeten blijven. „Ze moeten niet dichtslibben.”

Welke maatregelen neemt de overheid tegen de droogte. Lees het artikel ‘Een drinkwatertekort is vrijwel uitgesloten’

Helaas, stelt de watergraaf, heeft de mens vooral tussen 1870 en 1970 rigoureuzer ingegrepen in het verfijnde watersysteem dan verstandig is geweest. „We hebben veel watergangen te diep gemaakt.” Boeren wilden de wateren uitgraven, zodat het land in het voorjaar sneller droog kwam te liggen. „Daardoor stroomt het water in droge perioden sneller weg dan we zouden willen.” Ook Twentse textielfabrieken, die veel water nodig hadden, hebben de natuurlijke waterhuishouding verstoord, onder meer door watergangen ondergronds te brengen. „Daardoor hebben steden als Almelo, Hengelo en Enschede bij zware regen ook zo snel overlast.”

Tot zover de oorzaken. Wat kun je als watermanager doen om de effecten van de huidige droogte te beperken? „Op dit moment niet zo veel”, zegt Kuks, zijn auto parkerend in de berm bij het Twentekanaal, ter hoogte van Goor. Hier stroomt, door een ‘inlaat’ uit het kanaal, gemiddeld tweehonderd liter per seconde weg en bevloeit de landerijen ten noorden van het kanaal. „Dat helpt”, zegt beheerder Frits Huttenhuis. Water inlaten in het gebied ten zuiden van het Twentekanaal lukt niet. „Daar is een hellend vlak, het water stroomt meteen weer terug.” Ook effluent, gezuiverd rioolwater, wordt hier en daar vanuit enkele zuiveringsinstallaties ingelaten. „Maar in driekwart van Twente kun je geen water inlaten.” In die gebieden kun je maar één ding doen: stuwen omhoog zetten en het laatste water zo veel mogelijk vasthouden. En de droogte „accepteren”.

Watergraaf Stefan Kuks (links) en Fits Huttenhuis, beheerder waterschap Vechtstromen. „Denk nu niet dat deze ene bui de droogte zal tegengaan.”

Water vasthouden

De roadtrip in het dorre land is bijna ten einde. De watergraaf heeft nog wel een advies voor de verslaggever. „Ik wil me nergens mee bemoeien, maar het artikel zou toch het beste kunnen gaan over de lange termijn.” Over wat we in Nederland de komende decennia kunnen doen om extreme droogte én overvloedige regenval het hoofd te bieden. Zoals? Beken en sloten ondieper maken. Boeren ertoe brengen het gehele jaar door water langer vast te houden. „Niet om boeren te pesten, maar om ze juist te helpen ook in droge tijden voldoende water te houden en naar een optimum te zoeken tussen de belangen van iedereen.”

We krijgen te maken met droogte, maar ook met 30 procent meer regenval, en Nederland is daar niet op ingericht

Stefan Kuks watergraaf

Zelf is Kuks voorzitter van de stuurgroep van het nationale Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptie. „We krijgen te maken met droogte, maar ook met 30 procent meer regenval, en Nederland is daar niet op ingericht.” Hij herinnert aan een rapport van kennisinstituut Deltares, dat heeft berekend dat als Nederland niets doet, er tot 2050 71 miljard euro schade door wateroverlast en droogte wordt opgebouwd. Schade aan funderingen en aan gebouwen, maar ook door verminderde arbeidsproductiviteit en hittestress onder stadsbewoners. „Noem het schade. Noem het maatschappelijke ontwrichting.”

Kuks vertelt over een gloednieuwe showroom van een meubelwinkel in Vriezenveen, die dit voorjaar nog vóór de opening gigantische schade opliep na een zware regenbui. Kuks: „Daar is iets niet goed gegaan. Het terrein lag vermoedelijk te laag, de afwatering was niet op orde. We zullen in Nederland echt anders moeten gaan bouwen.”

Noot: dit artikel is geactualiseerd op zondag 15 juli.

    • Arjen Schreuder