Nepnieuws gedijt goed in het verscheurde Brazilië

Nepnieuws De verspreiding van nepnieuws is een groot en groeiend probleem in Brazilië. In de aanloop naar de verkiezingen worden straffen en boetes verhoogd.

De moeder van de omgekomen Braziliaanse scholier Marcos Vinicius da Silva houdt zijn shirt omhoog. In de media gaan berichten rond waarin ten onrechte wordt beweerd dat hij een drugsdealer was. Foto AP

De veertienjarige Braziliaanse scholier Marcos Vinicius da Silva was op weg naar school toen hij plotseling geraakt werd door kogels uit een politie-helikopter in gevecht met drugsdealers. Hij was het zoveelste onschuldige slachtoffer van de bloedige drugsoorlog die woedt in Rio de Janeiro.

Een video waarin zijn moeder huilend zijn bebloede school T-shirt in haar armen houdt maakte diepe indruk. Maar het nieuws dat het meest gedeeld werd ging over Marcos’ connecties met de onderwereld: hij was geen scholier maar een beruchte drugsdealer. Een foto van Marcos met een wapen in zijn hand ging viral. Maar zowel het bericht als de foto waren nepnieuws. Niet Marcos, maar een onbekende jongen stond op de foto.

Lees ook: Zwart raadslid dat in Rio opstond tegen politiegeweld in favelas

Hetzelfde gebeurde na de moord op het zwarte raadslid Marielle Franco in maart. Franco, mensenrechtenactiviste en stem van de zwarte Brazilianen en favela-inwoners werd vanuit een rijdende auto geëxecuteerd. „Marielle, echtgenote van een drugsdealer”, kopte een populaire nieuwssite na de moord. Ook nepnieuws. Het bericht werd maar liefst 400.000 keer gedeeld.

Nepnieuws in Brazilië neemt zulke buitenproportionele en verontrustende vormen aan dat bedrijven als Facebook en Google aan de bel trekken en de Braziliaanse politie en justitie harde maatregelen nemen om dit te stoppen. „Brazilië kan zo ongeveer de noodtoestand uitroepen als het om nepnieuws gaat, het loopt compleet uit de hand”, zegt nepnieuws-expert Pablo Ortellado in het Braziliaanse tijdschrift Veja.

Uit onderzoek van het Reuters Instituut in 37 landen blijkt dat 85 procent van de Brazilianen bang is beïnvloed te worden door nepnieuws. Een terechte angst als je bedenkt dat van de 200 miljoen Brazilianen, er 120 miljoen WhatsApp hebben, en 35 procent van deze gebruikers hun dagelijkse nieuwsgaring uit WhatsApp berichten haalt. WhatsApp is tegelijkertijd de grootste verspreider van nepnieuws in Brazilië, maar liefst 95 procent van alle nepberichten wordt via deze berichtenservice verspreid.

Nepnieuws gedijt goed in Brazilië, het land met enorme klassenverschillen wordt geteisterd door een politieke en economische crisis en wordt verscheurd door corruptieschandalen en geweld. „Zo’n bericht over het zwarte raadslid Marielle Franco gaat er makkelijk in bij veel Brazilianen uit de elite en de hogere middenklasse, het bevestigt hun diep gewortelde vooroordelen over zwarte Brazilianen en favelabewoners”, aldus Ortellado.

Over ongeveer vier maanden worden er zeer spannende en cruciale verkiezingen gehouden in Brazilië. Het land is volledig gepolariseerd, met aan de ene kant de linkse presidentskandidaat Lula da Silva die sinds april in de gevangenis zit vanwege corruptie en dus hoogstwaarschijnlijk niet mee mag doen, en aan de andere kant de extreemrechtse kandidaat Jair Bolsonaro, een ex militair, berucht vanwege zijn homofobe en racistische uitlatingen. Nepnieuws wordt gezien als de grootste bedreiging in aanloop naar deze verkiezingen. „Het kan onze democratische waarden in gevaar brengen”, aldus de president van het Nationaal Kiesbureau van Brazilië, Luiz Flux in een persverklaring.

Dat deze zorgen terecht zijn blijkt uit de recente ontmaskering van nep berichten op de sites Noticias Brasil Online en Lava Jato News. De sites, in handen van twee ultrarechtse vrienden, hebben honderdduizenden volgers.

Om de zorgwekkende hoeveelheid nepberichten die de Braziliaanse media besmetten te bestrijden, tekende het Braziliaanse Hooggerechtshof onlangs een convenant met Google en Facebook om hard op te treden. Straffen en boetes worden verhoogd, maar welke maatregelen er verder komen is nog onduidelijk.

Het Braziliaanse Nationaal Kiesbureau, het Hooggerechtshof en verschillende politieke partijen sloten al een deal om nepnieuws onmiddellijk uit de lucht te halen. Luiz Flux van het Nationaal Kiesburo zei in de gezamenlijke verklaring: „Als blijkt dat de uitslag van de verkiezingen een gevolg is van nepnieuws, kan die ongeldig worden verklaard.”

De moeder van Marcos Vinicius, die haar zoon verloor, boekte al een eerste overwinning. De rechtbank bepaalde dat Facebook binnen 48 uur al het nepnieuws over haar zoon moest verwijderen en daders moest opsporen, boetes konden oplopen tot 60.000 euro.

    • Nina Jurna