‘EU-president’ Tusk durft wél te sneren naar Trump

‘EU-president’ Donald Tusk geeft ongezouten kritiek op die andere Donald, president van de VS. Waarom doet hij dat? „Hij verwoordt het sentiment”

Politiek gezien zit Tusk in een soort niemandsland. Foto Francois Lenoir/Reuters

Hun Donald kenden we al, nu kennen zij de onze ook. Al dagen doet ‘EU-president’ Donald Tusk ook in de VS zelf aardig wat stof opwaaien met zijn ongezouten kritiek op de Amerikaanse president Donald Trump.

„Beste Amerika, waardeer je bondgenoten, zoveel heb je er immers niet”, sneerde Tusk dinsdag, na Trumps zoveelste EU-kritische tweet.

Als voorzitter van EU-toppen is Tusk in de eerste plaats de gastheer van Europese leiders, maar sinds zijn aantreden in 2014 heeft hij zich ook meer en meer ontpopt als hun spreekbuis. De gevoelens hierover zijn dubbel: aan de ene kant vinden regeringsleiders het nooit leuk als ze ‘daar in Brussel’ teveel aandacht opeisen. Tegelijkertijd zijn ze stilletjes blij dat Tusk Trump de oren wast op een manier die zijzelf niet durven of kunnen. „Hij verwoordt het sentiment”, zegt een EU-diplomaat.

Lees ook hoe Tusk eerder al zonder omhaal duidelijk maakte dat Trump de relatie met de EU flink heeft verzuurd: Tusk haalt hard uit naar 'grillige' Trump

Dat premier Rutte vorige week ‘nee’ zei tegen Trump (op diens stelling dat het niet uitmaakt of het handelsconflict met de EU wordt opgelost) baarde vooral ook opzien omdat EU-leiders zelden zo’n toon aanslaan tegen een Amerikaanse president. Sterker nog: EU-leiders proberen Trump al maanden te paaien. De Franse president Macron voorop, met militaire parades en een hoop kameraadschappelijkheid. De Duitse Bondskanselier Merkel ging op audiëntie. Maar alle verzoeningspogingen richting de blaffende Amerikaan zijn mislukt. Wat rest is de methode Tusk: terug blaffen.

‘Alleen zout en azijn op tafel’

Tusk haalde al eerder uit naar Trump, in mei, na diens weigering om zich nog langer te houden aan internationale afspraken, over klimaat, het Iraanse atoomprogramma en handel. „Met zulke vrienden heb je geen vijanden nodig.” Ook rondom Brexit levert Tusk veel snijdend commentaar. In oktober 2016 verzekerde hij de Britten dat er geen ‘cake’ op tafel staat, maar „alleen maar zout en azijn”. En na het vertrek van de Brexiteers Davis en Johnson uit de Britse regering deze week: „Politici komen en gaan maar de problemen die ze voor mensen hebben gecreëerd blijven.”

Een veelgehoorde verklaring voor zijn felle toon is zijn Poolse achtergrond en de nauwe band die de Polen voelen met de VS. Het is historisch gezien een belangrijke migratiebestemming voor ze. Het is ook het land dat volop steun gaf in de strijd tegen het communisme. Rutte zei eerder dit jaar dat Tusks toon niet de zijne is maar dat hij hem wel begrijpt. „Tusk is iemand die gestreden heeft tegen de Poolse communistische dictatuur”, zei Rutte. „Ik ga zijn woorden niet recenseren. Inhoudelijk begrijp ik hem.”

Tusk maakte nieuwe plannen voor de opvang van vluchtelingen in Noord-Afrika. Maar zijn die plannen beter? Lees ook: Ook Europa schuift migratieproblemen van zich af

Tusk groeide op in de ruige Noord-Poolse havenstad Gdansk en was als jongen betrokken bij menig straatgevecht. Later volgde een hard bestaan als dissident, waarbij de in geschiedenis afgestudeerde Tusk in zijn bestaan moest voorzien door industriële schoorstenen te verven, tientallen meters hoog bungelend aan touwen. Na de val van het communisme volgde de politiek. Hoewel die in Polen snoeihard kan zijn, hield Tusk het vanaf 2007 zeven jaar vol als premier, wat sinds 1989 nooit eerder was voorgekomen.

Spreken uit zijn hart

Maar volgens Steven Blockmans van denktank CEPS speelt er meer mee. „In zijn positie is Tusk gewoon ook vrijer”, zegt de politiek analist. Hij vertegenwoordigt namelijk geen land, maar een internationale organisatie. Individuele leiders kunnen vaak niet zo ver gaan omdat er economische belangen meespelen - ook Rutte toog naar Washington met een zware handelsdelegatie. „Tusk kan makkelijker zeggen waar het op staat en daar bewijst hij leiders eigenlijk een grote dienst mee.”

Blockmans ziet in Tusks toon ook de hand van Hugo Brady, die de speeches schrijft van de Pool. Een Ier met een scherpe pen. Politiek gezien zit Tusk bovendien in een soort niemandsland. Voor een comeback in het door zijn aartsrivalen gecontroleerde Polen lijkt het nog te vroeg. En zonder steun van Polen is een verdere Europese carrière voorlopig ook moeilijk voorstelbaar.

Volgens Blockmans heeft Tusk weinig te verliezen en kan hij spreken uit het hart. „Maar hij dient daar ook een echt Europees belang mee: hij geeft waardigheid aan het Europese ideaal en de multilaterale samenwerking waarin de EU gelooft.”

    • Stéphane Alonso