Opinie

    • Paul Scheffer

De wereldwanorde klopt aan onze poort

Kijkend naar een van de vele documentaires over Trump viel me op hoe bestendig zijn wereldbeeld is. Als vastgoedondernemer klaagde hij twintig jaar geleden al over de oneerlijke concurrentie van China en keerde hij zich tegen de geringe Europese bijdrage aan defensie. Zijn dagelijkse beleid mag een chaotische indruk maken, America First komt van ver.

Volgens Trump is het onmogelijk nog langer hoeder te zijn van de liberale wereldorde. Amerika is verwikkeld in oorlogen die niet alleen worden verloren, maar waarin het ook zichzelf verliest. Achter zijn pose en gebaren gaat rauw realisme schuil: Amerika zal nooit meer zo groot zijn als het was in de twintigste eeuw.

De Amerikaanse president heeft de les begrepen die de historicus Paul Kennedy in de jaren tachtig ons voorhield. Zijn klassieke boek over de opkomst en ondergang van grote mogendheden eindigde met een beschouwing over de relatieve neergang van Amerika. Volgens hem probeerde het land dezelfde militaire verplichtingen in de wereld overeind te houden, terwijl zijn aandeel in de wereldeconomie steeds verder terugliep. Die ‘imperiale overbelasting’ was volgens Kennedy op den duur niet vol te houden.

Wanneer Trump tijdens de NAVO-top in Brussel de bondgenoten schoffeert, is de achterliggende gedachte dat Amerika niet langer de lasten kan dragen van de verdediging van andere delen van de wereld. Al in 1990 sprak hij deze harde woorden: „I think our country needs more ego, because it is being ripped off so badly by our so-called allies.” De cijfers geven hem gelijk: van de beloofde defensie-inspanningen komt in praktijk erg weinig terecht.

De handelsoorlog die Trump ontketent, is gebaseerd op hetzelfde idee dat Amerika de wereldorde niet langer kan dragen. Daarbij wijst hij op het enorme tekort op de handelsbalans met zowel China als de Europese Unie: respectievelijk 375 en 151 miljard dollar. De andere handelsmachten hebben inderdaad iets uit te leggen over hun eigen protectionisme, China voorop.

De Amerikaanse president heeft ook de les begrepen van de diplomaat-schrijver uit Singapore, Kishore Mahbubani: „De gebeurtenis uit 2001 met historisch de verst strekkende gevolgen was niet ‘11 september’, maar de toetreding van China tot de Wereldhandelsorganisatie. Dat een beroepsbevolking van bijna één miljard zielen onderdeel werd van het wereldwijde handelsstelsel, leidde in het Westen tot het verlies van een groot aantal banen.” Het gaat om de vooruitgang in Azië, niet om de crisis in de Arabische wereld.

Met Trump is het einde van de Pax Americana zichtbaar geworden. Zijn opvolgers zullen zich vast diplomatieker opstellen, aan het machtsverlies van Amerika kunnen ook zij zich niet onttrekken. Dat inzicht dringt nu door aan deze kant van de Atlantische Oceaan, zoals de Duitse oud-politicus Joschka Fischer onlangs stelde: „Donald Trump is eerder een symptoom dan een oorzaak van de desintegratie van het Westen.”

De terugtocht van Amerika heeft grote gevolgen voor Europa. De Unie kreeg in 2012 de Nobelprijs voor de Vrede, maar iedereen weet dat die vrede mogelijk werd gemaakt door de veiligheid die de Amerikanen boden. Daarom konden Europese landen zich in betrekkelijke rust wijden aan een gemeenschappelijke landbouwmarkt en het afbouwen van onderlinge grenzen.

De wereldwanorde klopt hard aan onze poorten, met autoritaire leiders als Poetin, Xi Jinping en Erdogan, en Europa moet zichzelf opnieuw uitvinden. Maar kan de Unie deze dwang tot ‘grote politiek’ wel aan? Het overlegcircuit van de lidstaten is een zwakstroomsysteem dat niet is berekend op geopolitieke schokken. Brussel is geen Washington, en zeker geen Moskou of Beijing.

We begrijpen de wereld niet meer: opkomende mogendheden als China, India, Rusland en Brazilië omarmen hun herwonnen zelfbeschikking. In China wordt de periode tussen 1850 en 1950 – toen het land de speelbal was van westerse mogendheden – gekenschetst als een ‘eeuw van vernedering’. Aan die afhankelijkheid wil het land voor eens en voor altijd een eind maken. Dat vertaalt zich in een grote nadruk op soevereiniteit.

Ziedaar het drama dat zich aankondigt: van Europa wordt een machtspolitiek gevraagd die het vooralsnog niet kan opbrengen. Dat besef heeft Mark Rutte verleid tot voorzichtige vergezichten. De Unie is de enige schaal waarop Europese landen nog invloed kunnen uitoefenen in de wereld. Zelfs populistische partijen die vragen om meer bescherming moeten dat begrijpen. Misschien zal hun idool Trump ooit worden herinnerd als de man die de integratie van Europa een beslissende zet gaf.

Paul Scheffer is hoogleraar Europese studies.
    • Paul Scheffer