Europa wantrouwt Trump, maar kan niet zonder hem

Transatlantische verhoudingen

Deze woensdag is Trump in Brussel voor een NAVO-top. Diplomaten houden hun hart vast: wat brengt hij allemaal ter sprake?

Foto NAVO

Een militair bondgenootschap met een informele leider van wie iedereen nerveus wordt. Met dat zorgwekkende uitgangspunt begint woensdag in Brussel de tweedaagse NAVO-top, waar alle ogen gericht zullen zijn op de Amerikaanse president Donald Trump. Veel zal afhangen van diens humeur.

Bij zijn aantreden als president noemde Trump de NAVO „obsolete”, overbodig. Later nam hij die woorden terug. „Nót obsolete”. Maar het bondgenootschap is wel: „veel te duur, en dat is niet eerlijk tegenover de Amerikaanse belastingbetaler”. Europa moet meer uitgeven aan defensie, vindt Trump. Op de vorige top, in mei 2017, gaf hij de EU-regeringsleiders een uitbrander omdat ze hun financiële afspraken niet nakomen. Zal het er op deze bijeenkomst weer zo aan toe gaan, vragen diplomaten zich af?

De voortekenen zijn niet gunstig.

Lees ook over de verhuizing van de NAVO: Van lekke betonzooi naar beetje Star Wars

Landen die niet aannemelijk maken dat ze hun defensiebudget bijtijds verhogen, waaronder Nederland, kregen twee weken geleden al een persoonlijke brief van Trump waarin hij hen op hun verantwoordelijkheden wees. En twee dagen voor de top nam Trump via Twitter nog even Duitsland op de korrel, zijn favoriete doelwit in Europa.

De NAVO-lidstaten kwamen in 2014 overeen dat ze hun defensiebudget in tien jaar tijd laten stijgen tot 2 procent van het bruto binnenlands product. Inmiddels kunnen zeventien van de 29 NAVO-lidstaten aannemelijk maken dat ze dat – extreem ambitieuze – doel zullen halen. Duitsland en Nederland laten hun defensie-uitgaven weliswaar fors stijgen, maar zullen dat doel niet halen. Duitsland blijft steken op 1,5 procent, Nederland, vooralsnog, op iets minder dan 1,3. De VS geven ruim 4 procent uit aan defensie – met die kanttekening dat hun krijgsmacht ook buiten de NAVO om opereert.

Duister scenario

Het helpt ook niet dat Trump zich profileert als sloopkogel van de transatlantische verhoudingen. Hij trok zich terug uit het Klimaatakkoord van Parijs, torpedeerde de Iran-deal, verscheurde de afspraken van de recente G7-top en valt Europa voortdurend aan op vermeende unfaire handelspraktijken. Europa is in Trumps ogen wat dat betreft net zo slecht als China.

Voor Trump hebben lage Europese defensie-uitgaven en handelsoverschotten gemeen dat ze tégen de VS gericht zijn. Hij verkettert ze graag in één adem. Een duister scenario voor de top wil dat Trump handel en defensie op één hoop gooit. Ofwel: als Duitsland zijn defensie-uitgaven niet verhoogt, laat ik geen Duitse auto’s meer toe op de Amerikaanse markt.

Foto Stephanie Lecocq/EPA

Europese NAVO-diplomaten gaan ervan uit dat „alle uitstaande issues op deze top met elkaar worden verknoopt: de begrotingskwestie met de handelsruzie, met de Iran-deal, met de Duitse Mercedessen die Trump wil weren op 5th Avenue.” De top zal een ander karakter hebben dan anders. „Vaak gingen toppen over policy, nu is het hogere politiek”, vat een andere Europese diplomaat samen.

„Trump kan op defensiegebied beslissen dat hij deals verkiest boven regels”

Ian Bond, analist van het Centre for European Reform

Trumps NAVO-ambassadeur Kay Bailey Hutchison ontkende zondag op Fox News overigens dat er beleidsterreinen door elkaar lopen. „Ik kan zeggen dat meningsverschillen op de G7 en met bondgenoten waarmee we over handel en tarieven spreken niet in NAVO-verband ter sprake zijn gekomen […] Onze diplomaten zijn professionals en ze blijven bij NAVO-onderwerpen.”

Ook baren Trumps algehele aversie tegen multilateraal overleg en zijn voorliefde voor bilaterale overeenkomsten zorgen. „Trump kan op defensiegebied, net zoals op het terrein van de handel, beslissen dat hij deals verkiest boven regels”, schreef analist Ian Bond van het Centre for European Reform.

Eén mogelijkheid is dat Trump buiten de NAVO om een afspraak maakt met Polen om daar een permanente Amerikaanse basis te vestigen. Polen investeert veel in zijn krijgsmacht, zou 2 miljard aan een VS-basis meebetalen en zet zich tegenwoordig graag af tegen de EU-kernlanden, getuige het conflict over de Poolse rechtsstaat.

Golfbaan

Trumps voorliefde voor deals voedt ook de ongerustheid over de ontmoeting die hij volgende week maandag, na een tussenstop in Engeland (staatsbezoek) en Schotland (eigen golfbaan), heeft met de Russische president Poetin in Helsinki. Officieel juicht de NAVO bij monde van secretaris-generaal Stoltenberg de ontmoeting toe: het gesprek met Rusland moet weer op gang gebracht worden.

Diplomaten en analisten houden intussen hun hart vast. Zal Trump een vreemde deal sluiten – bijvoorbeeld onverwachts een grote NAVO-oefening afblazen, zoals hij in Singapore een oefening met Zuid-Korea annuleerde als gebaar naar Noord-Korea? Zal de professional Poetin de Amerikaan-met-een-aversie-voor-details pootje lichten? Poetin is hoe dan ook de belangrijkste tegenspeler van de NAVO, ook al kan zijn defensiebudget niet tippen aan de uitgaven van de NAVO-landen.

De Europese leiders moeten dus een strategie vinden voor de omgang met een superbondgenoot die ze als politieke partner steeds minder vertrouwen, maar die ze als militair bondgenoot niet kunnen missen. Dat vereist grote lenigheid en behendigheid: we vertrouwen je niet, maar we hebben je nodig.

Slecht humeur

In vergelijking met vorig jaar hebben de Europeanen één voordeel: het is niet de eerste ontmoeting met Trump. Vorig jaar lieten de Europeanen zich overrompelen door een bozige populist met een slecht humeur. Trump had voorafgaand aan de NAVO-top een lunch met de Franse president Macron die niet soepel verliep. Hij verscheurde na die lunch zijn NAVO-speech, herinnert een diplomaat zich die aan de toespraak had meegewerkt. Uit de losse pols sprak hij de bondgenoten toe als een klas schoolkinderen; om te pesten maakte hij van de 2-procentsnorm een 3-procentsnorm. „Reken nu maar op een zelfverzekerdere houding”.

„De NAVO moet worden afgeschaft”

Tom Sauer, hoogleraar internationale politiek

De onrust in de NAVO geeft ook voeding aan debatten over het bestaansrecht van de organisatie. Horen die landen eigenlijk nog wel bij elkaar? „De NAVO moet worden afgeschaft”, zegt bijvoorbeeld hoogleraar internationale politiek in Antwerpen, Tom Sauer. „Maar dat is een taboe, niemand durft zich dat in te beelden.” Allianties hebben alleen nut als ze worden opgericht als antwoord op een externe vijand, zoals het Warschau-pact, redeneert hij. Na de val van Muur had de NAVO opgedoekt moeten worden en de EU meteen zelf voor haar eigen defensie moeten zorgen. Nu loopt de NAVO de EU in de weg.

Vooralsnog kan de EU zich niet zelfstandig verdedigen en moeten de VS én Europa zuinig zijn op de alliantie, zeggen NAVO-diplomaten. Bovendien, zo onderstreept men op het nieuwe hoofdkwartier: Trump scheldt wel vaak, maar de VS geven, ook onder Trump, méér uit aan de verdediging van Europa dan voorheen.

Bekijk ook onze video: wat moet de NAVO met al dat geld?

Het programma van de NAVO-top:

    • Michel Kerres
    • Tijn Sadée