Vertrek Johnson doet positie May verder wankelen

Brexit

De Britse buitenlandminister en Brexit-kopstuk Boris Johnson treedt af uit onvrede over premier Mays plannen voor een ‘zacht’ vertrek uit de EU. Kan ze deze crisis nog sussen?

Minister Boris Johnson van Buitenlandse Zaken op een foto uit juni dit jaar.Foto Kirst Wigglesworth, AP

De Britse premier Theresa May verliest zienderogen controle over haar regering en haar Conservatieve Partij. Maandagmiddag maakte Boris Johnson bekend ontslag te nemen als minister van Buitenlandse Zaken. Zijn vertrek volgt op dat van David Davis, zondagavond, als minister van Brexitzaken. Twee belangrijke kopstukken van de campagne om uit de EU te vertrekken vinden de nieuwe koers van May onwerkbaar en onaanvaardbaar.

Ongeremd door ministeriële verantwoordelijkheid kunnen zij nu hun kritiek spuwen. Vooral Johnson beschikt over flair en grote populariteit. Als hij besluit May aan te vallen, zal het voor haar ingewikkeld worden zich te verweren. Johnson is alles wat zij niet is: verbaal lenig en behendig, met goede banden met journalisten en een grote achterban. May kan zich geen meer gevaarlijke stoorzender bedenken dan Johnson, die zich geroepen zal voelen de rol op zich te nemen als verdediger van de Brexit.

Coup tegen May in de maak?

Lees ook over het vertrek van Brexitminister David Davis: Nu brexitboegbeeld weg is, moet May vrezen voor muiterij

Het is moeilijk denkbaar dat May deze crisis snel kan sussen. Het kamp van voorstanders van een harde Brexit is ontketend. Ze denken dat, als ze even doorzetten, er genoeg weerstand tegen May binnen de fractie in het Lagerhuis zal zijn om haar weg te krijgen.

De vonk die het vuur deed oplaaien, was het beraad dat May vrijdag organiseerde met haar ministers op haar buitenhuis. Daar duwde ze een nieuwe koers door. Het Verenigd Koninkrijk moet na de Brexit verplicht de regels van de interne Europese markt voor goederen en landbouwproducten volgen, besloot May. Daar stemde de regering mee in, maar al snel brokkelde de steun in het weekend af.

In zijn ontslagbrief velt Davis een hard oordeel over het Brexit-plan van May. „Dit beleid zorgt voor een onderhandelingspositie die op zijn best zwak is”, schrijft Davis. Zijn grootste kritiek betreft het nieuwe voorstel om verplicht de regels van de interne markt te volgen voor de handel in goederen en landbouwproducten. „Het onvermijdelijke gevolg is dat zeggenschap van het parlement een illusie wordt in plaats van werkelijkheid”, schrijft Davis. Dat druist in tegen de mantra van de Brexit-campagne van twee jaar geleden: take back control.

Davis had al weinig macht meer

Davis waarschuwt ook dat de plannen die May vrijdag doordrukte alleen tot „nog meer eisen om concessies” van Brussel zullen leiden. De Europese Commissie heeft altijd gezegd dat de interne markt ondeelbaar is en dat het nooit zal toestaan dat de Britten selectief winkelen (handel in goederen), zonder ook de andere verplichtingen (regels die vrij verkeer van personen, kapitaal en diensten regelen) te accepteren.

De Commissie wil May onder druk zetten alle regels over te nemen, denkt Davis. De Britten komen dan in een soortgelijke situatie terecht als Noorwegen: wel onderdeel van de interne markt, zodat bedrijven vrij kunnen handelen en personen zich vrij kunnen bewegen, maar zonder enige invloed op de totstandkoming van EU-regels.

Lees ook de reportage die correspondent Melle Garschagen maakte over de grens tussen Zweden en Noorwegen: Na de Brexit toch maar het Noorse model?

Inhoudelijk gezien zijn de gevolgen van het vertrek van Davis te overzien voor May. Davis stond niet te boek als een politicus met oog voor details en technische kennis. De Financial Times berekende onlangs dat hij dit jaar slechts vier uur persoonlijk met hoofdonderhandelaar Michel Barnier van de Europese Commissie sprak. De werkelijke macht lag al langer bij Oliver Robbins, een topambtenaar die rechtstreeks aan May rapporteert.

Tories zijn onderling verdeeld

Het belang van het vertrek van Davis en Johnson is dat zij door Brexiteers werden gezien als de vertegenwoordigers van hun stem binnen de ministerraad. Aan de koersvastheid van May twijfelden zij al langer, maar zo lang Davis over de Brexit ging en Johnson invloed uitoefende, hadden ze enig vertrouwen in een goede afloop.

May benoemde maandagochtend snel een opvolger voor Davis. De 44-jarige Dominic Raab, net als Davis een voorstander van uittreding, is de nieuwe minister voor Brexitzaken. Of May de situatie tot bedaren kan brengen hangt echter van meer af dan een benoeming alleen.

De premier verliest alle autoriteit als ze door het vertrek van Davis en Johnson haar kersverse compromis over de Brexit-strategie verscheurt. Haar ministers weten dan dat ze op ieder moment de premier kunnen gijzelen. Bovendien zal een hardere Brexit-strategie de woede wekken van circa twintig Tories die wel pro-Europees zijn. Zij zijn belangrijk, omdat zij het verschil maken in de belangrijke parlementaire stemmingen over uittreding die de komende tijd gehouden worden. Deze zogenoemde Tory-rebellen kunnen in het Lagerhuis met steun van Labour en de Schotse nationalisten de plannen van May dwarsbomen. Uiteindelijk is er in het Lagerhuis een meerderheid voor een zachte Brexit.

Tijd hebben de Britten niet

Als May aan die parlementaire meerderheid toegeeft, riskeert ze echter rebellie binnen haar eigen partij. Brexiteers als Michael Gove en Liam Fox zullen ook de druk voelen te vertrekken als minister. In dat geval raakt May de controle over haar regering kwijt en riskeert ze een vertrouwensstemming binnen de fractie van de Tories in het Lagerhuis. Dat is hoog spel. Wint May dan mag er volgens fractieregels een jaar lang niet via zo’n stemming opnieuw aan haar positie getornd worden. De Brexiteers hebben dan hun hand overspeeld. Verliest ze, dan moeten de Conservatieven een nieuwe leider kiezen en breekt grote onzekerheid aan.

Een leiderschapsverkiezing kost tijd. Er resteren slechts drie maanden voordat een akkoord met de EU af moet zijn, om het Europese en Britse parlement voldoende tijd te gunnen de deal te beoordelen, maar tijd hebben de Britten niet. Iedere dag dat er niet richting een consensus, gedragen in Londen en Brussel, toegewerkt wordt, komt een Brexit, zonder akkoord, met ruzie en economische chaos dichterbij.

    • Melle Garschagen