Het lot van premier May hangt weer aan een zijden draadje

Britse regering

Zondag leek alles kalm, nadat het kabinet zich achter de nieuwe Brexitkoers van premier May had geschaard. Een dag later leidde het vertrek van minister Boris Johnson tot chaotische taferelen. Maandagavond werd Jeremy Hunt aangesteld als zijn opvolger.

Foto uit 2016 van de Britse premier Theresa May (rechts) met de zondag en maandag afgetreden David Davis (links, minister van Brexit) en Boris Johnson (midden, minister van Buitenlandse Zaken). Foto Peter Nicholls/AFP

Theresa May draalt. Theresa May weifelt. Theresa May weet niet wat ze wil. Twee jaar lang klonk die kritiek. Iedere keer dat de Britse premier een standpunt moest innemen over de Brexit ontweek ze de moeilijke vragen. Altijd wist ze: harde keuzes maken over de koers van de Brexit betekent de ruzie oprakelen die de Tories al decennia gijzelt, waar oud-premier John Major horendol van werd, die voorganger David Cameron ertoe dreef een referendum uit te schrijven over EU-lidmaatschap.

Nu kan de twist tussen eurosceptische en meer pro-Europese Conservatieven een einde maken aan het premierschap van May, slechts vijftien weken voordat een akkoord met de EU over uittreding rond moet zijn. Dat is het gevolg van een chaotische maandag in Westminster - de spannendste 24 uur in de Britse politiek sinds het verkiezingsdrama van May vorig jaar juni.

Zondagmiddag leek het kalm. Ja, er was kritiek op de nieuwe Brexitkoers waar May haar ministers vrijdag achter had gekregen. Maar de meeste negatieve commentaren kwamen van backbenchers die alleen de meest harde vorm van uittreden accepteren.

Om de tuin leiden

De Brexiteers binnen haar regering steunden de premier. Boris Johnson had aan het begin van de vergadering naar verluidt gezegd dat de nieuwe plannen „een opgepoetste drol” waren om de kiezers om de tuin te leiden. Aan het einde van de heidag op buitenhuis Chequers steunde hij de voorstellen wel. Kennelijk was Johnson bereid de polished turd te verkopen. Minister van Milieu en Landbouw Michael Gove hemelde zondag de afspraken juist op. „Dit is de kans om ons achter een premier te scharen die de beste deal kan bereiken”, aldus Gove, een prominente Brexiteer die vooralsnog niet is afgetreden.

Toen nam David Davis zondagavond laat ontslag en veranderde alles. Hij verkondigde niet bereid te zijn de strategie als Brexitminister te verdedigen. Het hek was van de dam. Zijn staatssecretaris Steve Baker nam ook ontslag. Een halve dag later volgde Boris Johnson.

In zijn ontslagbrief schreef de vertrekkend minister van Buitenlandse Zaken: „Wij dreigen de status van kolonie te verwerven, en velen zullen moeite hebben daar economische of politieke voordelen van in te zien”. Hij had wel kritiek op May, maar hij kwam niet met een werkbaar alternatief. „De Brexitdroom is stervende, verstikt in nodeloze zelftwijfel”, aldus Johnson.

Lees ook deze analyse: Vertrek Johnson doet positie May verder wankelen

Niet op punt van meltdown

Het vertrek van Johnson zorgde tot bizarre taferelen. Hij zou gastheer zijn op een top van ambtgenoten uit de EU en Balkanlanden, een mooie kans om duidelijk te maken dat de Britten ook na de Brexit een belangrijke internationale diplomatieke rol willen spelen. Johnson kwam niet. „Waar is onze gastheer?”, twitterde Michael Roth, de Duitse staatssecretaris voor Europese Zaken.

In het Lagerhuis gaf May uitleg over haar nieuwe strategie. Telkens zei ze „de regering vindt dat...”, „de regering kwam overeen dat...”, alsof de ministers een hecht collectief waren, terwijl haar gehoor zich afvroeg wat er aan het einde van de dag over zou zijn van haar regering. Een woordvoerder van 10 Downing Street verzekerde op Sky News dat de regering niet op punt van een meltdown stond.

Ongeremd door ministeriële verantwoordelijkheid kunnen Davis en Johnson nu hun kritiek spuwen. May kan zich geen gevaarlijker stoorzender bedenken dan Johnson, die zich geroepen zal voelen de rol op zich te nemen van verdediger van de Brexit. Als hij besluit May hard aan te vallen, zal het voor haar ingewikkeld worden zich te verweren. Johnson is alles wat zij niet is: verbaal lenig (ook met feiten) en behendig, met goede banden met journalisten.

Het politieke lot van May ligt nu in handen van de Lagerhuisfractie van de Tories. Als minimaal 48 van de 316 Conservatieven per brief aan Graham Brady, voorzitter van het machtige beraad van backbenchers, laten weten dat ze geen vertrouwen meer hebben in hun premier, moet hij een vertrouwensstemming beleggen. Dit is een van de meest ondoorzichtige processen in de Britse politiek. Alleen Brady weet hoeveel brieven, die een jaar geldig zijn, op zijn bureau liggen.

In de loop van maandagavond bleek dat de grens van 48 brieven niet overschreden was. May probeert haar fractie te overtuigen dat de keuzes die zij maakt moeilijk zijn, maar dat dat juist hoort bij het leiderschap. Ze hoopt erop dat het grootste deel van de Tories geen behoefte heeft aan het drama en negatieve aandacht van een leiderschapsstrijd op een moment dat het landsbelang en niet partijtwisten de volledige aandacht verdient. Ze schat in dat de minder zichtbare meerderheid van haar fractie het eindeloos voortdurende toneelstuk met Boris Johnson in de hoofdrol beu is. Dat May niet de intentie heeft op te stappen, bleek maandagavond laat. Ze benoemde Jeremy Hunt als opvolger van Johnson. Hunt was minister van Volksgezondheid.

Lees ook dit profiel van Davis' opvolger Dominic Raab: Brexiteer met meer EU-expertise dan voorganger Davis

May's dagen leken geteld

Na de dramatisch verlopen verkiezingen vorig jaar juni, May verspeelde haar meerderheid, waren haar dagen geteld, aldus de consensus in Westminster toen. Ze zou nooit de Kerst halen, klonk de heersende opvatting. Toch overleefde May. Nu hangt haar premierschap opnieuw aan een zijden draadje. Een ondoordachte zet en het geduld van haar fractiegenoten lijkt op. Maandagavond laat vergaderden haar tegenstanders in besloten kring over vervolgstappen. Dit kan de week zijn waarop May ten onder gaat. Het kan ook de week zijn waarop May de revolte van Brexiteers als Johnson en David in de kiem smoort.

Het is helder dat er meer moeilijke besluiten zullen volgen. De Europese Commissie zal eisen dat May haar voorstel van vrijdag verder aanpast. Er moeten bergen werk verzet worden, en snel. Zelfs een machtige premier met voldoende politiek krediet zou tot het uiterste moeten gaan om tot een werkbaar compromis te komen. Dat is May op dit moment niet.

    • Melle Garschagen