Foto Olmo Calvo/AFP

Een reisgids voor migranten

Migrantenhandboek

Fotojournalisten maakten in 2016 een ‘reisgids’ voor migranten. Het boek duikt nu nog op, bijvoorbeeld op reddingsschepen op de Middellandse Zee.

Het beeld viel op in een fotoserie: een migrant leest een boek aan boord van de Open Arms, het reddingsschip waarmee een gelijknamige Spaanse hulpclub bootmigranten op zee oppikt. De onbekende man bovendeks houdt in zijn handen Europa: An illustrated guide to Europe for migrants and refugees. Het is een flinke pil, op de voorkant staat een duidelijke kaart van het continent. De kaft is telefoonboekgeel. Het boek figureert in meer foto’s die op de Open Arms zijn genomen. De opvarenden kijken er samen in, één exemplaar is zichtbaar al door veel handen gegaan.

„Het boek is precies in de juiste handen terecht gekomen”, zegt de Vlaamse journalist Lisa De Bode. Ze is een van de initiatiefnemers van Europa, een project dat in 2015 ontstond. Een groep (foto)journalisten die verslag deden van de piek in de asielcrisis, bundelden hun krachten. De vluchtelingen die zij dagelijks voor de lens kregen, hadden veel vragen. Die konden de journalisten beantwoorden.

Bekijk ook de In Beeld over migranten op het reddingsschip ‘Open Arms’

Een introductie in Europa

„In de politieke discussie ging het vooral over opvang, distributie, over: ‘Wie zijn deze mensen?’”, zegt De Bode. „Maar wij wilden graag dat dat gesprek verschoof naar: ‘Dit zijn wij, hier kom je als vluchteling of migrant terecht’. Dat willen de mensen die aankomen ook weten.”

Belangrijker dan de praktische zaken vonden de makers het om de aangekomen migranten de cultuur, geschiedenis en het idee van Europa te leren kennen. De Bode: „Hier zijn immers ook oorlog en instabiliteit geweest. En we hebben eerdere grote groepen nieuwkomers gehad, met de arbeidsmigratie in de jaren zestig bijvoorbeeld. Het is goed voor ons én voor de nieuwkomers om daar bij te stil te staan, in plaats van alleen dat politieke verhaal.”

Het boek bevat hoofdstukken over politiek in de Europese Unie (inmiddels wat verouderd na alle gesteggel over migratieregels) en de bevolking van het continent. De journalisten schreven ook over hun eigen ervaringen in de vluchtelingenkampen en de foto’s die ze er maakten.

De sectie met praktische informatie staat in het midden, gerangschikt per tien belangrijkste aankomstlanden op het continent. Het gaat over zaken als gezondheidszorg en scholing, de rol van religie in de samenleving, de openingstijden van winkels. Maar de auteurs geven de lezer ook tips over hoe een aangenaam leven te leiden, door typisch eten en drinken, films en boeken aan te raden. Op de pagina’s over Nederland: kroketten en krentenbollen, het Dagboek van Anne Frank en de film Shouf Shouf Habibi. Een ‘typisch gebaar’ in Nederland: „Mensen tikken met de wijsvinger op het midden van hun voorhoofd om aan te geven dat iemand gek is.”

Pagina uit “Europa: An illustrated guide to Europe for migrants and refugees”
Pagina uit “Europa: An illustrated guide to Europe for migrants and refugees”
Pagina uit “Europa: An illustrated guide to Europe for migrants and refugees”

Gebruikt in taallessen

Eind 2016 werd het boek uitgegeven. De eerste druk bestond uit vijfduizend stuks, die werden uitgedeeld aan hulporganisaties en andere instanties. Er is ook een webversie. Waar de boeken precies terecht zijn gekomen en hoe de gefotografeerde exemplaren het schip Open Arms bereikten, weet De Bode niet precies. Waarschijnlijk leiden sommige exemplaren, net als de beoogde gebruikers, een zwervend bestaan. „Ik hoop dat het wordt doorgegeven.”

„We horen dat het boek in België bijvoorbeeld wordt gebruikt in taallessen”, zegt De Bode. Omdat de tekst in zowel Europese talen (Frans, Engels) als Arabisch en Farsi is opgesteld, is het makkelijk vergelijken. „Mensen vinden het ook wel prettig om op niveau te worden aangesproken en iets te lezen dat zij interessant vinden, in plaats van simpele zinnetjes als ‘Anna pakt de suiker’ te moeten stampen.”

Dat is volgens haar het belangrijkste doel van het project: Europa moest een manier zijn om de migranten van informatie te voorzien en om met hen in contact te komen, in plaats van over hen te spreken. Een aantal van de aangesloten fotografen keerde met de boeken terug naar de plekken en personen waar ze eerder verslag van hadden gedaan.

Foto Olmo Calvo/AFP
Ook de ECHO Refugee Library bus, een bibliotheekbus die vluchtelingenkampen in Griekenland aandoet, heeft de geïllustreerde gids ‘Europa’. Deze jongeren zijn onbegeleide vluchtelingen in een opvang nabij Thessaloniki.
Foto Esther ten Zijthoff/Echo Refugee Library
Foto Olmo Calvo/AFP

Uitgeleend bij de biebbus

Meerdere kopieën kwamen ook terecht in de ECHO Refugee Library, een bibliotheekbus die Griekse vluchtelingenkampen en -opvangcentra aandoet. „De gids is heel populair”, weet Esther ten Zijthoff van die ngo. De eerste exemplaren werden via een fotograaf van agentschap Magnum aan het hoofdkwartier van de organisatie in Athene geschonken. „Later kregen we er een aantal van een vluchteling uit Jemen. Hij had de boeken bij zich in zijn rugzak en kwam naar de bibliotheekbus in het kamp Daviata, voordat hij een poging waagde over de grens te komen.”

In de rijdende bibliotheek die nu op weg is, zijn geen fysieke boeken meer voorhanden, zegt Ten Zijthoff: „We hebben lang getwijfeld of we het zouden uitlenen, maar zoveel mensen wilden het inzien. Inmiddels hebben we zelf geen kopieën meer – dat is een beetje het risico van uitlenen aan een groep mensen zonder vaste verblijfplaats.”

Lees ook het stuk van redacteur Floor Boon over migranten in Athene, waar de migratiecrisis je recht in het gezicht kijkt
    • Lisa Dupuy