Het gezag van Rutte in Europa groeit na brutaal ‘nee’

De week van Rutte Het weerwoord van Rutte in het Witte Huis heeft, net als zijn toespraak in Straatsburg vorige maand, ervoor gezorgd dat hij wordt gezien als kandidaat voor een Europese topfunctie.

Mark Rutte lunchte dinsdag met Theresa May op het Catshuis. Ze spraken onder meer over de Brexit. Foto Koen van Weel/ANP

Zo verliep de week van premier Mark Rutte: maandag zat hij in het Witte Huis, dinsdag lunchte hij op het Catshuis met de Britse premier Theresa May, woensdag belde hij met secretaris-generaal van de NAVO Jens Stoltenberg en donderdag met de Japanse premier Shinzo Abe. Met Abe had hij het over de relatie tussen Nederland en Japan én over het handelsverdrag van Japan met de Europese Unie dat volgende week wordt getekend.

Rutte de Wereldleider.

Als zijn gezag in Europa groeit, is dat niet alleen omdat hij in het Oval Office de Amerikaanse president Donald Trump tegensprak, het opnam voor de EU en tóch van Trump te horen kreeg: I like this guy.” Het komt ook doordat niemand anders de rol van Europees leider op zich heeft genomen in het Trump-tijdperk. George W. Bush had Tony Blair, Bill Clinton had Gerhard Schröder, Barack Obama had Angela Merkel. Maar wie heeft Trump? Wie kan effectief opkomen voor de belangen van de EU?

Lees meer over de ontmoeting in het Witte Huis: ‘I like this guy’, zegt Trump

Geen doorgeefluik

Rutte in het Oval Office van het Witte Huis. Foto Bart Maat/ANP

Er staat veel op het spel nu een handelsoorlog dreigt met de VS. Het lukte de Duitse Bondskanselier Merkel in 2017 niet, tijdens haar bezoek aan het Witte Huis. Zij kwam met een pro-Europese boodschap, had kritiek op Trump en wordt door hem nu afgeschilderd als het Grote Kwaad. De Franse president Emmanuel Macron koos voor persoonlijke vleierij. Het leek even te werken, maar nu hebben Trump en Macron een conflict over vrijhandel. De Europese rol van het Verenigd Koninkrijk is door de naderende Brexit uitgespeeld.

Nederland zag al vóór het bezoek van Rutte aan Trump dat daar een kans lag. Trump moest weten dat hij ook Rutte zou kunnen bellen als hij een nieuw aanspreekpunt zocht in de EU. In het Witte Huis benadrukte Rutte dat Nederland al eeuwen leeft van de handel en dus begrijpt hoe belangrijk het is dat dat eerlijk gebeurt. Hij verwees daarmee naar het handelsconflict tussen Amerika en Europa: de VS verhoogden de importheffingen op aluminium en staal en willen dat ook doen voor auto’s. De EU kwam eind juni met tegenmaatregelen. Trump zei vorige week dat de EU „is opgericht om te profiteren van de Verenigde Staten”. En: „Dat laten we niet langer gebeuren.”

De America First-politiek van Trump heeft de visie van Rutte veranderd

Maar Nederland wilde ook geen doorgeefluik zijn voor Trump. Rutte’s collega’s in Europa moesten erop kunnen vertrouwen dat hij stevig zou terugpraten. Precies zoals Macron het – zonder succes – ook had geprobeerd: voor Europa opkomen en tegelijk begrip tonen voor Amerikaanse belangen.

Verborgen sollicitatie

Het kan in zo’n situatie handig zijn dat Nederland een klein land is. Rutte had geen zichtbaar succes nodig, Macron wel. Dus kon Rutte zeggen dat hij vooral als leider van Nederland bij Trump was. Dat hij het een paar keer stevig had opgenomen voor de EU, hield hij na afloop vaag. Maar in Europa zal hij het ongetwijfeld duidelijk maken aan zijn collega’s.

Rutte stond in Europa bekend als iemand die de Europese Unie het liefst vooral als een grote interne markt zag. In het Europees Parlement in Straatsburg liet hij vorige maand zien dat er een andere Mark Rutte is opgestaan. Hij gelóóft nu in Europa. „Mijn persoonlijke ideeën over het belang van Europa zijn door de jaren heen geëvolueerd.” Europa ziet hij nu ook als een waarborg voor „veiligheid, stabiliteit en de rechtsstaat”: „Alleen al dat we samenwerken, dat we in deze Unie bij elkaar horen, maakt ons sterker, veiliger en effectiever.” Juist de America First-politiek van Trump heeft de visie van Rutte veranderd, maakte hij duidelijk. De relatie met Amerika, „onze belangrijkste bondgenoot”, is volgens Rutte „niet langer vanzelfsprekend”.

Lees meer over de toespraak in Straatsburg: Koele minnaar EU steeds meer Europeaan

Die toespraak werd in Europa gezien als een verborgen sollicitatie. De president van de Europese Raad van regeringsleiders, Donald Tusk, stapt eind 2019 op. Hoewel hij zelf ontkent ambities te hebben, wordt Rutte gezien als een van de belangrijkste kandidaten voor deze functie van ‘Europese president’. De speculaties hierover zullen na deze week alleen maar toenemen.

Nice guy

Het „no” van Rutte viel in Europa en de Verenigde Staten op. Hij reageerde ermee op Trump, die zei dat het niet uitmaakt of er een deal komt met Europa over de handel. Het was volgens hem allebei „positief”. Rutte’s tegenwerping was een inbreuk op het protocol: een president val je niet in de rede, zeker niet om hem te corrigeren en al helemaal niet in zijn eigen kantoor. Het werd groot nieuws in de VS. The Washington Post had het over de „Nederlandse directheid” en schreef dat geen enkele buitenlandse leider dit gedurfd zou hebben. „Maar Rutte is niet als de meeste andere leiders.”

Het was ook nieuws in Europa. Het zou zomaar zijn kansen op een Europese topfunctie kunnen vergroten. Maar wat doet het bij Trump? Wat betekent het voor de Nederlandse strategie om een aanspreekpunt te worden voor de Amerikanen? In het gesprek leek het of Trump Rutte’s ‘nee’ niet hoorde. Maar hij is hypergevoelig voor de reactie van Amerikaanse media. Keer op keer blijkt dat Trump vooral grillig wordt op momenten dat hij het gevoel heeft vernederd te worden. Nu de Amerikaanse media al dagenlang niet uitgepraat raken over het ongemakkelijke moment in het Oval Office, kan dat Trump op andere gedachten brengen over Rutte.

Is die man uit Nederland wel zo’n nice guy?

    • Guus Valk
    • Petra de Koning