Het einde van Braziliaans icoon Batista

Corruptieschandaal Zakenman Eike Batista stond symbool voor de economische opkomst van Brazilië. Nu is hij veroordeeld tot 30 jaar cel voor corruptie.

Eike Batista komt aan bij het politiebureau na zijn arrestatie, januari 2017. Foto Ueslei Marcelino/Reuters

‘Ik wil een hele generatie Brazilianen helpen om zich trots te voelen. Ik wil mijn rijkdom zonder schaamte laten zien, want ik heb het niet gestolen.”

Mooie woorden van de Braziliaanse tycoon Eike Batista in 2007. Volgens Forbes was hij toen de op zes na rijkste man op aarde met een vermogen van 35 miljard dollar (30 miljard euro), vooral verdiend in de grondstoffenindustrie. Dinsdag werd Batista veroordeeld tot een gevangenisstraf van 30 jaar voor corruptie en omkoping.

De 61-jarige Batista zou 13 miljoen euro aan steekpenningen hebben betaald aan de voormalige gouverneur van Rio de Janeiro, Sérgio Cabral. Hiermee haalde hij grote overheidsopdrachten binnen met zijn bedrijven, zoals de kostbare verbouwing van de beroemde voetbaltempel Maracanã, in aanloop naar het WK in 2014. De affaire-Batista maakt deel uit van de omvangrijke corruptiezaak Operatie Lava Jato (Wasstraat) waar al zo'n honderd politici, ceo's van bouwbedrijven en zakenlieden voor zijn veroordeeld.

Bekend werden de beelden van Batista's dure auto's in zijn woonkamer in Rio de Janeiro

Het verhaal van Batista loopt parallel aan dat van Brazilië zelf. De charismatische en flamboyante zakenman belichaamde tussen 2002 en 2013 de economische groei, het optimisme en de welvaart in het land. Brazilië, land met een van de grootste inkomensverschillen ter wereld, zat in die jaren enorm in de lift. De economie groeide jaarlijks met wel 7 procent. Het land was booming, mede door de wereldwijde toenemende vraag naar grondstoffen en door grote olievondsten voor de kust van Rio de Janeiro.

Batista liftte daarop mee en haalde grote opdrachten binnen met zijn conglomeraat EBX (olie, kolen, mijn- en scheepsbouw). De extravagante zakenman pronkte met zijn rijkdom. Bekend werden de beelden van zijn dure auto's - Porsches en Lamborghini's - als kunstwerken in de woonkamer van zijn luxe villa in de heuvels van Rio.

Maar het tij keerde in 2013 toen Brazilië in een economische crisis belandde en de grondstofprijzen daalden. Ook met Batista ging het bergafwaarts: zijn oliebedrijf ging failliet. Toen bleek dat er maar een fractie van de hoeveelheid olie geproduceerd werd die Batista had beloofd, trokken beleggers zich terug uit zijn ondernemingen.

Lees ook: Corruptie in Brazilië is niet links of rechts

Reputatie

Batista verloor in de daaropvolgende jaren 90 procent van zijn vermogen en verdween volledig uit de spotlights. Tot vorig jaar de politie zijn villa binnenviel op verdenking van corruptie. Behalve zijn Lamborghini was er geen spoor te bekennen van Batista. Er werd een klopjacht geopend, Interpol werd ingeschakeld en Batista meldde zich dagen later zelf vanuit de Verenigde Staten.

Bij zijn veroordeling sprak de rechter deze week harde woorden. „Juist omdat Batista een wereldberoemde en invloedrijke zakenman was, heeft hij met zijn criminele handelingen het zakelijke klimaat in Brazilië en de reputatie van het land besmet, en potentiële investeerders en ondernemers afgeschrikt.”

Operatie Lava Jato, het grootste corruptieschandaal uit de Braziliaanse geschiedenis, kwam in 2014 aan het licht. De jaren daarna werden rijke zakenlieden en vooraanstaande politici, zowel van links als rechts, opgepakt. Ze speelden elkaar jarenlang geld, invloedrijke posities, politieke macht en grote bouwopdrachten toe in ruil voor miljoenen dollars. Het schandaal spreidde zich uit naar andere landen in Latijns-Amerika. Zo moest eerder dit jaar de Peruaanse president Kuczynski af treden vanwege corruptie.

De cultuur van vriendjespolitiek en corruptie is diepgeworteld in Brazilië. Die gaat terug tot aan de koloniale tijd, toen de Portugese monarchie land en adellijke titels uitdeelde in ruil voor loyaliteit en macht. Dat de politieke en zakelijke elite nu vervolgd wordt is nieuw en uniek. Zij waren tot nu toe altijd onaantastbaar. Zo zitten op dit moment belangrijke politieke kopstukken in de gevangenis, zoals oud-president Lula da Silva, oud-gouverneur Sérgio Cabral en voormalig parlementsvoorzitter Eduardo Cunha. Eike Batista is in het rijtje veroordeelden de belangrijkste zakenman.

Lees meer: Als een soort gekruisigde Jezus geeft Lula zich alsnog over

Straffeloosheid

Toch bleek een maand terug dat de aanpak van corruptie in Brazilië nog fragiel is. Enkele politici en zakenmannen die veroordeeld waren tot gevangenisstraffen kwamen plots vrij, en onderzoeken naar hen werden stilgelegd. Dit tot verontrusting van anticorruptieorganisatie Transparency International Brazil. „We moeten de strijd tegen straffeloosheid blijven voeren en voorkomen dat machtigen proberen dit proces te stoppen”, aldus de organisatie op haar website.

Het blootleggen van de corruptieschandalen heeft de Braziliaanse bevolking moedeloos en gedesillusioneerd gemaakt. Het is hét thema van de presidentsverkiezingen later dit jaar. De opkomst, het verval en de veroordeling van de ooit zo gevierde Eike Batista is symbolisch voor de groei en het verval van Brazilië. Een panellid in een politiek programma op de Braziliaanse tv verwoordde het gevoel van het land woensdag: „Eike liet ons voelen dat Brazilië echt een rijk land was, en daar genoten we van, maar als hij straks vastzit ontwaken we misschien eindelijk echt uit onze droom.”

    • Nina Jurna