Portret van Dick Schoof, de huidige Nationaal Coordinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV).

Foto Bas Czerwinski / ANP

Dick Schoof moet nu bij ‘rivaal’ AIVD zelf het vuile werk opknappen

Dick Schoof, nieuwe directeur-generaal AIVD Als antiterrorismecoördinator kreeg hij rond de MH17-crash gezag bij het kabinet. Nu Dick Schoof de AIVD gaat leiden, zal hij moeten wennen aan minder media-aandacht.

Gemakkelijk was de verhouding tussen AIVD (Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst) en NCTV (Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid) nooit. Die gold soms zelfs als ronduit vijandig, zoals in de tijd van AIVD-baas Gerard Bouman en NCTV-chef Erik Akerboom, nu bijna tien jaar geleden. Op haar best was de verhouding ongemakkelijk.

De geheime dienst, gehuisvest in Zoetermeer, vond dat de anti-terrorismedienst met deftige dreigingsanalyses te veel aandacht naar zich toetrok, terwijl AIVD’ers het vuile werk opknapten: terroristen daadwerkelijk afstoppen.

Omgekeerd vonden ze bij de NCTV de AIVD ontoegankelijk en in zichzelf gekeerd. „Oesterkramp” , noemde NCTV’er en oud-AIVD’er Paul Abels dat vaak.

Maar nu is er iets bijzonders gebeurd tussen beide rivalen. Het kabinet heeft NCTV-chef Dick Schoof tot directeur-generaal van de AIVD benoemd. Gelet op de spanningen uit het verleden kan het goed zijn dat AIVD-managers in Zoetermeer de benoeming als een vijandige overname ervaren. Maar volgens Paul Abels, tevens bijzonder hoogleraar Inlichtingenstudies aan de Universiteit van Leiden, is er toch meer aan de hand. „De twee diensten hebben elkaar de afgelopen jaren meer leren vinden en samenwerken” , zegt hij. De benoeming van Schoof is daarvan volgens hem een uitdrukking.

Natuurlijk speelde de sterk toegenomen terroristische dreiging daarbij een rol. Maar Abels geeft ook krediet aan de beide hoofdrolspelers zelf: scheidend AIVD-chef Rob Bertholee, en nu dus eveneens vertrekkend NCTV-chef Schoof. Beiden zijn fanatieke marathonlopers, en er was meer dat de samenwerking bevorderde. „Bertholee heeft de ramen bij de dienst meer opengezet”, zegt Abels, „zeker in de aanloop naar het referendum over de Inlichtingenwet, dit voorjaar. Die openheid droeg ook bij aan een betere samenwerking met veiligheidscoördinator Schoof. Omgekeerd profiteerde de relatie ook van de politieke sensitiviteit van Dick Schoof. Die kan situaties snel duiden, analyses van de juiste toon en inhoud voorzien, inschatten wat politiek haalbaar is.”

Toegang tot premier en ministers

Daarmee bouwde Schoof bij het kabinet persoonlijk gezag op, aldus Abels, met name in de tragische tijd van de crash met de MH17 in juli 2014. „Vanaf die periode”, zegt Abels, „had Schoof veel toegang tot de premier en andere ministers. Hij ontwikkelde zich tot een soort nationale veiligheidsadviseur, een functie die we in Nederland eigenlijk niet kennen.”

Lees ook het profiel Mister Veiligheid neemt alle ruimte uit 2015 van Dick Schoof

De politieke dimensie maakte het werk van topambtenaar Schoof echter ook riskant en – soms – controversieel. Geregeld kreeg hij kritiek in de media. De ene keer kwam die van rechts, als hij in dreigingsanalyes van de NCTV het gevaar van het meekomen van IS-terroristen in vluchtelingenstromen bagatelliseerde. Ten onrechte, zoals bleek uit de aanslagen door asielzoekers in Berlijn en Stockholm. De andere keer kwam de kritiek juist van links als de NCTV alsnog ‘haatimams’ , waarvoor De Telegraaf en GeenStijl begin 2015 geregeld aandacht vroegen, de toegang tot het land ontzegde.

De politieke windvlagen bliezen Schoof echter niet van zijn voetstuk, gelet op de benoeming. Oud-Tweede Kamerlid Jeroen Recourt (PvdA) schrijft dit toe aan „deskundigheid en voorzichtigheid” van Schoof. Recourt deed in de vorige kabinetsperiode de veiligheidsportefeuille in de PvdA-fractie. Hij volgde toen de NCTV-chef van nabij. „Voordat Schoof naar buiten trad met een bepaald standpunt”, vertelt Recourt, „zorgde hij ervoor dat in de Haagse binnenring iedereen op de hoogte was en dat zijn standpunt gedekt was door NCTV-analyses. Daarbij voelde hij goed aan wat politiek haalbaar was en wist hij persoonlijke opvattingen tijdig opzij te schuiven. Ik kan me bijvoorbeeld goed voorstellen dat Schoof zelf vindt dat ‘jihad-kinderen’ naar Nederland moeten worden teruggehaald – een volstrekt rationeel standpunt. Maar zoiets zul je hem naar buiten toe niet horen zeggen.”

Is met de komst van oud-NCTV’er Schoof naar de AIVD nu de vrede uitgebroken tussen beide diensten? Veel zal afhangen van de nieuwe NCTV-chef. De anti-terrorismedienst zal bij minister Grapperhaus (CDA, Justitie) lobbyen voor een sterke, nieuwe coördinator die minstens zo’n goede toegang heeft tot de premier als AIVD-chef Schoof. In dit verband valt onder meer de naam van oud-minister Jeanine Hennis-Plasschaert (VVD). Maar die is al kandidaat voor de post van VN-gezant in Irak.

Minder media-aandacht

Verder is onzeker hoe Schoof in Zoetermeer zal reageren op minder media-aandacht, iets dat hij juist zo prettig vond aan zijn functie bij de NCTV. De publicatie van de driemaandelijkse dreigingsanalyses van de NCTV – die tegenwoordig niet alleen over IS gaan maar ook over anti-Zwarte Piet-activisten – ontwikkelde zich de afgelopen jaren tot een waar media-ritueel. Ook als er weinig nieuws in stond. De kwaliteit van de analyses werd december 2015 nog geroemd door hoogleraar Edwin Bakker die er onderzoek naar had gedaan. Vergeleken hiermee kan de AIVD op beduidend minder aandacht rekenen.

Ten slotte wachten de nieuwe AIVD-chef in Zoetermeer pittige uitdagingen, zegt hoogleraar Abels. Dat komt niet alleen door de pijnen van een organisatie die groeide van minder dan 1.600 fte naar ongeveer 2.000 fte, en die bovendien moeite heeft ICT-deskundigen binnen te halen. „Er heerst daar nog te veel een cultuur van geheimhouding, het verschuilen achter belangen van nationale veiligheid”, zegt de hoogleraar. „Schoof heeft op zijn positie bij de NCTV juist het grote belang geleerd van het met elkaar delen van informatie en inlichtingen. De grote vraag is of hij het besef van onderlinge afhankelijkheid over kan brengen naar Zoetermeer. Daar komt nog bij dat Schoof goed is in externe optredens, maar dat zijn hart minder ligt bij intern management. Dat zal hij echter hard nodig hebben in de nieuwe situatie.”

    • Kees Versteegh