Opinie

    • Hubert Smeets

Atoomgeleerde Sacharov is weer net zo actueel als in ‘68

Was Rusland een ander land geworden als Andrej Sacharov langer had geleefd? Zijn diagnose staat 50 jaar later als een huis, signaleert Hubert Smeets.

Precies vijftig jaar geleden liet Andrej Sacharov zijn licht schijnen op de „ongekende toestand” in de ijzige wereld van toen. De kernfysicus en dissident was geïnspireerd door de Praagse lente die juist na ‘mei 68’ nog even in bloei stond. Nederland had de primeur. Op 6 juli 1968 kon Het Parool dankzij Karel van het Reve, correspondent in Moskou, diens essay ‘Gedachten over vooruitgang, vreedzame coëxistentie en intellectuele vrijheid’ als eerste publiceren.

Omdat Sacharov daarin niet alleen waarschuwde voor een atoomoorlog tussen Oost en West, maar ook voor de onheilspellende gevolgen van de ecologische roofbouw op de aarde en de kloof tussen arm en rijk, zag de Sovjetleiding het essay als een aanval op haar ideologie. Terecht. Wat Sacharov te berde bracht, zou door de PvdA of D66 geschreven kunnen zijn en was dus „revisionistisch”, kortom, verwerpelijk. Volgens het Kremlin was er in de wereld alleen klassenstrijd, zoals populisten nu in bijna alles, voetbal incluis, een identiteitszwangere cultuurstrijd zien.

Je zou denken dat die tijd voorbij is. Nee. Een halve eeuw na dato is Sacharov juist actueel. Zijn voorbeelden kloppen niet meer, de grondtoon wel. Een paar citaten.

Over vrijheid van meningsuiting: „Diepe gedachten kunnen alleen maar opkomen in discussie, bij tegenspraak, als de mogelijkheid bestaat om niet alleen juiste, maar ook onjuiste gedachten te uiten. De sleutel voor een progressieve ombouw van het staatssysteem in het belang der mensheid ligt in intellectuele vrijheid.”

Over geschiedenis en politiek: „De laatste tijd wordt nogal eens gezegd dat we ‘geen zout op de wonden’ moeten strooien. Deze kreet is meestal afkomstig van lieden die geen wonden hebben opgelopen. Slechts zorgvuldige analyse van het verleden en zijn gevolgen tot in onze tijd kan bijdragen tot een reiniging van alle bloed en vuil dat ons vaandel bezoedeld heeft.”

Over linkse en rechtse dictatuur: „De herkomst van deze tragische verschijnselen is telkens de strijd geweest van egoïstische groepsbelangen, een strijd voor onbeperkte macht, het onderdrukken van de intellectuele vrijheid, het verspreiden van massale, emotionele intellectueel-vereenvoudigde mythen.”

Over noord versus zuid: „De hulp die nodig is, is van een omvang die volstrekt ondenkbaar is zolang de verdeeldheid in de wereld en de kleinburgerlijke houding van naties en rassen tegenover elkaar niet zijn geliquideerd.”

Over autoritaire politici: „Een uiterst grote bedreiging voor de huidige ontwikkeling der maatschappij vormt het opkomen van racisme, nationalisme en militarisme en in het bijzonder het ontstaan van demagogische, leugenachtige en monsterlijk wrede dictatoriale politiestaten.”

Het zou twintig jaar duren voor Sacharovs ideeën in Rusland (even) gingen aarden. In maart 1990 werd uit de grondwet geschrapt dat de communistische partij de ‘leidende rol in de maatschappij’ speelde. In december 1991 hief de Russische regering de Sovjet-Unie op.

Intussen werd Sacharov systematisch gepest door de KGB en verjaagd naar het huidige Nizjni Novgorod, een ballingschap waaruit hij in 1986 door Gorbatsjov werd bevrijd. Eind 1989 stierf Sacharov, pas 68 jaar oud.

Niemand kan bewijzen dat het anders was gelopen als Sacharov langer had geleefd. If-history is slechts een gedachte-experiment. Maar spelen met het idee ‘wat als’, dat mag wel. Sacharovs diagnose staat vijftig jaar later immers weer als een huis.

Oost-Europa-expert Hubert Smeets werkt bij het kenniscentrum Raam op Rusland. Hij schrijft om de week met redacteur geopolitiek Michel Kerres over de kantelende wereldorde.

    • Hubert Smeets