Opinie

Samenleving kan niet zonder geesteswetenschappen

Herstel de balans in onze financiering, vragen de decanen van acht Nederlandse faculteiten geesteswetenschappen.

Archeologische opgraving onder ’t Glop, een straat in Hoorn, waar een oud riool is gevonden. Archeologie is een van de letterenstudies die de laatste tijd onder invloed van technologie veel duurder is geworden. Foto Olaf Kraak

Minister van Engelshoven (OCW, D66) denkt na over een nieuw financieringssysteem voor universiteiten en hogescholen. Bèta- en technische opleidingen vragen meer geld om de studentengroei bij hen aan te kunnen. Een reëel scenario lijkt een verschuiving van budget naar die opleidingen. Bij een ongewijzigd totaalbudget betekent dit minder geld voor andere wetenschapsgebieden, waaronder geesteswetenschappen. Daar is echter juist een structurele ophoging nodig. Om onze wetenschappers reële werkomstandigheden te bieden en studenten een passende studieomgeving.

De samenleving kan niet zonder de geesteswetenschappen. Zie actuele discussies over de invloed van social media, de nationale identiteit, westerse waarden en de wortels van onze cultuur, gevolgen van achterstanden in taalontwikkeling en de vraag of de overheid orgaandonatie als norm mag opleggen. Al deze kwesties vragen om beschouwing en verdieping.

Dagelijks wordt zo de waarde bewezen van Mediastudies, Geschiedenis, Taal- & Cultuurstudies, Internationale Betrekkingen, Religiewetenschappen en Filosofie. De betrokkenheid van geesteswetenschappen bij de Nationale Wetenschapsagenda onderstreept die maatschappelijke waarde. De arbeidsmarkt vraagt de komende jaren om meer afgestudeerden uit de geesteswetenschappen.

Technologische vooruitgang

Op het gebied van de duurzaamheid gaat nu veel aandacht naar oplossingen uit de hoek van bèta en techniek. Maar om de technologische vooruitgang, de digitalisering en kunstmatige intelligentie in goede banen te leiden, hebben we niet alleen technici en ingenieurs nodig. De vraag is ook: hoe gaan we om met al die technologische mogelijkheden? Juist daar ligt een grote waarde van de geesteswetenschappen, die reflecteren op de kwaliteit van (samen)leven en ons leren onze wereld te begrijpen.

Het financiële evenwicht binnen de wetenschap is zoek. Het huidige systeem werkt sterk in het nadeel van de geesteswetenschappen. We hebben veel kleine en middelgrote wetenschapsgebieden en -opleidingen, die daardoor relatief duur zijn. Wij kunnen minder grootschalig onderwijs bieden; daar zijn relatief meer docenten bij nodig. De financiering van de overheid houdt daar geen rekening mee.

Veel instappers

Onze studenten zijn relatief vaak bij een andere faculteit begonnen en stappen na een of twee jaar over naar de opleiding die ze werkelijk willen. We moeten (en willen!) deze studenten toelaten, maar krijgen maar een deel van de bekostiging voor hen.

Een universiteit krijgt meer geld voor studenten bij duurdere opleidingen (bèta, techniek, medisch). De aard van ons onderzoek en onderwijs is erg veranderd waardoor steeds meer dure apparatuur en labruimtes nodig zijn. Denk bijvoorbeeld aan archeologie, mediastudies, digital humanities, taalwetenschap.

Geesteswetenschappen hebben minder kansen op extra inkomsten uit andere bronnen, zoals opdrachtonderzoek, post graduate-onderwijs en samenwerking met de industrie.

Problemen in de samenleving kunnen niet alleen met technologische vernieuwing worden opgelost

Letterenfaculteiten hebben dit alles opgevangen door hun wetenschappers steeds meer onderwijstaken te geven. Uit loyaliteit met studenten en passie voor hun vak zijn medewerkers lang bereid geweest heel ver te gaan. Maar de bodem is echt bereikt. Zie de voortdurende onrust bij de geesteswetenschappelijke faculteiten in Nederland. Begin dit jaar zorgde een opiniestuk in NRC van een universitair docent Geschiedenis voor discussie. Hij nam uit onvrede ontslag. De afgelopen weken waren er protesten in Utrecht en Amsterdam bij studenten en medewerkers.

Vrijkomend geld

De minister stelt dat er genoeg gedaan is voor de universiteiten met extra geld, dat vrijkomt omdat de studiebeurs voor studenten is afgeschaft, en extra geld voor onderzoek (uit het regeerakkoord). Dat doet ze echter voor een groot deel weer teniet door tegelijk een doelmatigheidskorting op te leggen. Budgetoverheveling naar bèta/techniek zou het probleem slechts groter maken.

Column Marc Chavannes: Zonder benul van talen en mens-zijn

Herstel de balans en vergroot de kloof niet verder, is ons pleidooi. Bezuinig niet maar investeer.. Wetenschap heeft niet alleen directe economische waarde. Problemen in de samenleving kunnen niet alleen met technologische vernieuwing worden opgelost. Bij de opbouw van een duurzame samenleving bieden geesteswetenschappen noodzakelijke aanvulling. Want de verschillende wetenschapsgebieden hebben elkaar nodig, moeten elkaar versterken. Dat vraagt om een duurzaam evenwicht in de verdeling van het budget tussen die domeinen. Dat hebben de docenten/onderzoekers nodig, daar hebben de studenten recht op, daar heeft de samenleving behoefte aan.